Prelate Stanisław Czartoryski (1902–1982)
Memorial — by Wł. Radwan
Fr. Dr. Stanislaw Czartoryski
Apostolic Pronotary, Dean-Infułat of the Metropolitan Chapter of Krakow, during the years of occupation 1939-1946 pastor of the parish in Maków Podhalański, having lived to the age of 80, in the 57th year of his priesthood, died in Krakow on August 9, 1982.
He rests in Maków cemetery, among the beloved mountains and forests, among the people to whom he ministered in their most difficult hours.
For his funeral, His Holiness Pope John Paul II sent the following telegram:
"I participate with my heart and prayers in the grief of the Krakow Church at the death of Monsignor Stanislaw Czartoryski. The Giver of all life has called to Himself a good shepherd, a priest and social activist, a noble educator and merciful Samaritan, who through faithful service of love so well deserved himself and the entire Archdiocese. May Christ the Lord, Victor over death, grant him eternal peace and joy, giving him a share in His resurrection. MAY ETERNAL REST BE GRANTED TO HIM, O LORD. To all those whose heart is filled with sorrow at this death, I wholeheartedly give my apostolic blessing, embracing in it the participants of the funeral ceremony. John Paul II, Pope"
"The Good Shepherd"
Born in Pelkinie (near Jaroslaw) in 1902, son of Witold and Jadwiga Dzieduszycka. A descendant of the old senatorial family, which over centuries gave Poland people of great culture, great patriotism, statesmen, primates, and patrons of the arts. A family that made the nation the heir to its magnificent collections of paintings, sculpture, and architecture, so that future generations might draw knowledge and culture from the memories of the past.
Fr. Stanislaw, mindful of the great national traditions in his family home, after completing secondary school as a young man of 18, in his own equipment, on his own horse from his own stables, volunteered to take part in the war in defense of the homeland's borders against an invader. This was the year 1920. For his conduct and bravery, he was then decorated with the Cross of Valor.
After the 1920 campaign he undertook studies in the Theological Faculty of the Jagiellonian University in Krakow; upon completion, in the year 1925 he received ordination from the hands of the then-Ordinary of Krakow, His Eminence Prince Adam Stefan Sapieha.
The atmosphere of the family home in Pelkinie bore fruit. Besides Fr. Stanislaw, two of his brothers dedicated themselves to the priesthood, and one sister dedicated herself to God in religious life. (One of them, Fr. Michael Czartoryski, a Dominican—during the Warsaw Uprising he fulfilled the duties of Chaplain of AK units and as such died in that same uprising, shot along with severely wounded AK soldiers, with whom, despite a call to leave the hospital, he remained.)
After completing the Faculty of Theology of the Jagiellonian University in Krakow and after receiving priestly ordination, Fr. Stanislaw went to his first pastoral post at Niegowica near Gdów, where he worked a full two years. Here his organizational abilities, social commitment, and skill and inclination for contact with youth already became evident, so he was directed for further studies in Rome. His five-year stay there was crowned with two doctorates: a doctorate in Sacred Theology and a doctorate in Philosophy.
Upon his return from Rome, His Eminence Archbishop Adam Stefan Sapieha entrusts to him the youth preparing for the priesthood—the greatest treasure that any diocesan administrator possesses. He is appointed vice-rector of the Krakow Seminary.
In 1939—the September campaign—the invasion of Nazi hordes on Polish soil paralyzed all national, social, and ecclesiastical initiatives, suspending the action of all diocesan structures. Fr. Stanislaw, by the decision of the Ordinary, is directed to Maków Podhalański to serve as pastor and administrator of the parish.
II. Priest—Pastor—Social Activist.
The parish of Maków Podhalański at that time encompassed the town of Maków and four villages: Białka, Grzechynia, Juszczyn, and Żarnówka, inhabited by approximately 12,000 souls. Located in the high and middle Beskid Mountains, the terrain was difficult. The most remote corners of the parish such as Białka-Maryniaki, Grzechynia-Magórka, Juszczyn-Polany, Maków-Śpiewle, Carce, Działy, formed an enormous semicircle with a radius of 10 kilometers. On the edge of this semicircle stood the parish church. The country roads were stony; access was only by wagon and time-consuming. These roads on Sunday mornings filled with people hurrying to their parish church.
The population was entirely agricultural, the land not rich, stony, the farms in a large proportion subdivided and not providing full livelihood, so people supplemented their income through side production of wooden items, the production of wooden buckets, watering cans, scoops (Grzechynia), wheelbarrows (Białka), wicker and juniper baskets (Żarnówka, Maków) being popular. These products were sold at fairs in Sucha, Maków, and Jordanów.
A characteristic of this poor, hardworking people was deep attachment to the homeland and to custom, on a deeply religious foundation. Yet there were also negative traits: drunkenness, quarrelsomeness, contentiousness (fights at weddings), mendicity. However, these were largely balanced by great deference to pastors, the authority of the pastor, attachment to the faith inherited from their fathers, and love for their parish church. One might say that this tradition of Christian-Catholic custom—even the emotional attachment to the parish and their pastors—was largely the engine of their conduct.
At the head of such a parish community in November 1939 stood the young 36-year-old Fr. Stanislaw Czartoryski. He came from the city to the countryside, from the cathedral heights, from college walls, rich in theological and philosophical knowledge but with not much parochial practice, he came among simple but sincere people.
After a short time he learned to appreciate this heritage properly. He understood that the enormous fund of the parishioners' attachment to their parish church and the consequences flowing from it were the achievement of his predecessors: worthy and saintly pastors—(he expressed this in many statements)—such as Fr. Harch, Fr. Górkiewicz, and above all Fr. Prälat J. Leja. Their example, their work, their wholehearted dedication to pastoral service, their ability to understand the concerns and problems of this people left an indelible mark. The fruit of their effort became visible. It also became visible to the young pastor that he should do everything to not squander this heritage, to become worthy of his predecessors. This became the guiding line of his pastoral ministry in Maków. To the wealth of his knowledge he consistently added the effort of ever deeper understanding of the internal as well as external needs of the entrusted parishioners.
To better evaluate and understand the hierarchy of these needs, it became customary—which was then a novelty—to have weekly meetings of the priests engaged in pastoral ministry—vicars, catechists, and often invited lay people—with their pastor. The fruit of these meetings was diverse and rational adaptation of pastoral methods to current needs. To better assess these needs, the pastor appointed something of a deputy for each village, and so for Białka Fr. Sadusia, for Grzechynia Fr. Walenia, for Juszczyn Fr. Kościółka, for Żarnówka Fr. Kołodziejczyka. This was a worthwhile move, especially in occupation conditions which made movement and contact more difficult, as each priest—to a certain extent—was responsible for his village, especially since he was also the catechist there, which provided better contact with the community.
The new pastor was exceptionally well aware of what the Church meant to people in those tragic, dark years of occupation. It was then a synonym for Polishness, it concentrated the entire patriotic, national movement. So all his pastoral effort went in this direction. The walls of the church like a hen gathered the gathered people who rushed in with such eagerness, almost spontaneously. Here they were fed the Word of God, always well prepared. For Lenten retreats, Advent retreats, Sorrowful Mysteries, forty-hour devotions, the best preachers were invited. The Word of God preached by them, fulfilling its proper role, at the same time was an expected strengthening, was hope and faith in national values, was Poland.
At this time evening Masses were introduced in the church, which was then an extraordinary novelty. Their purpose was in these difficult times to make participation in Sunday Mass as widely available as possible. Their—to those times extraordinary—nature made each one a sort of patriotic experience. The church could usually not hold all the participants. The repertory of hymns was then specially selected. Each melody flowing from the choir found deep resonance in the hearts and minds. Besides purely religious hymns, the organ preludes contained motifs of national music—Moniuszko's, Chopin's. Only in the church could one then "smuggle" a hymn or a word, and these evening masses were accordingly selected to become light, hope, encouragement. This was then a necessity. From these small crumbs one's conviction about "She who has not perished..." was strengthened, and then, when identification with "Her" threatened with severe reprisals, caused hecatombs of victims, the Church, paying honor to the One God, united with it profound patriotism and love of the homeland, for which so many of Her sons had shed blood...
The pastor was specially sensitized to good, spontaneous singing in the church. He was aware of the role it played. In his frequent words from the altar he warmly encouraged it. He rejoiced at every initiative to teach a new hymn. During his tenure the hymn repertory of our parish church was enriched with such pearls as:
"Closer to You, O God Our Father..." (melody from the sinking "Titanic") "Through Your sorrowful death, O King of eternal glory..." (with the refrain: "Come like dawn over Polish lofts...") "O Christ turn Your sorrowful head in the crown of thorns." "Bless, Mother, our poor land..." "O God, who art in heaven..." (partisan hymn) etc.
The condition of the nation at that time, the pastor's encouragement, the content of the hymns created such a climate that with such vigor and such enormous commitment we probably will never sing again. In this climate each such hymn became as it were a national anthem.
III. Noble Educator—Merciful Samaritan.
Fr. Dr. Stanislaw Czartoryski, the pastor of Maków, from the beginning of his stay in Maków became the soul of all initiatives in the town. Of course, initiatives aimed at the common good. About him it was said that he was somewhat like one who "descended from the Vatican" among the people. In the parish office it was rather difficult to find him; he was always somewhere in town. He had an exceptional gift for using people. Standing himself somewhat to the side, he was really the initiator of all social undertakings. Of him José Miśkowiec, "Maciek" from the 56th AK Division, writes in his memoirs:
"Fr. Dr. Stanislaw Czartoryski, pastor of the central and largest parish in the area, undertook the difficult task of linking and coordinating actions of a patriotic, educational, and charitable character. Here plans were born, here thoughts and actions concentrated. Here various people gathered, organized or not, people wanting to act, wanting actively to involve themselves in the current of the struggle for survival, for preservation of national values, for freedom and Poland. Here also the Polish authorities—municipal and rural, imposed by the occupant—sought help and counsel, here secret occupation orders were discussed to anticipate in time, save, organize resistance, here decisions about Polish authorities' conduct were made, here tragic negotiations and bargaining with the occupant chiefs of police and Gestapo often took place, here thanks to the political wisdom, unbending stance, and courage of the pastor it was possible to avert many dangers, save human lives, outwit the authorities and beat them with their own weapons. Just as from the entire Province threads of liberation converged at the residence of Archbishop Sapieha of Krakow, so from the entire Babia Góra region they converged at the Maków parish. Day and night the doors were open to all; here everyone could speak freely, receive spiritual and material help, here overheated heads of youth could cool, guided by wisdom to avoid reprisals and unnecessary losses, here found asylum a hunted, sought person, from here directed and placed in a safe place. Here were issued "fictitious" death certificates to end searches, various birth, marriage, and birth records. Here were born ideas introduced into practice: secret teaching, organization of health services and hospitals, social assistance, help for prisoners, evacuees and homeless. Here social-religious teams of patriotic character, parish choir, and theatrical groups were established. Here state anniversaries were organized, Polish traditions and songs were cultivated, Christmas carols, carol evenings, academic ceremonies, Oplatek meals—this gave hope, made it possible to survive. And yet there was no lack of provocateurs and spies, posing as various organizations (former monk Wilczek, policeman Strzelczyk, town hall employee Antosiak and others). How they were unmasked, led astray, tricked—here lies the secret of the wisdom, knowledge of people, and great courage of Fr. Czartoryski and his collaborators. And Fr. Czartoryski had wonderful and devoted collaborators, trustworthy people from Maków, from Krakow, from all over Poland."
Acting comprehensively and patriotically, but always pastorally, for the most remote corners of the parish he organized devotions and Masses at field altars, thus creating for those who could not enter the church for various reasons the opportunity to participate in Mass and receive the sacraments. This was the case in the memorable year 1943 at the Juszczyn Glades, where in a Mass organized there nearly the entire AK partisan band based in the nearby forests of Policy and Babia Góra participated. They all received the sacraments. This was the case in Żarnówka and at Przysłopie, this was the case at Magórka in Grzechynia. In these places difficult of access for the Germans, help given to wandering partisan and conspiratorial units was invaluable, giving them strength so that despite the terror of war and the necessity of fighting in difficult, dangerous conditions they maintained the dignity of a human being and a Pole. Polish patriotic hymns, the Word of God, "God Who Hast Protected Poland" at the conclusion, created an unrepeatable, how elevated atmosphere. The pastor usually did not go alone but took priests with him for assistance. Additionally, in these "expeditions" participated among others Fr. Kościółek, Fr. Waleń, Fr. Prof. Salamucha, Fr. Woroniecki—a Dominican, and others.
Besides these exceptional actions at "field altars," former sporadic trips with Masses to chapels in Białka, Grzechynia, Juszczyn, Żarnówka lower and upper, were transformed into systematic Sunday meetings with the people there. Mass, Polish hymns, administration of the sacraments, the Word of God, direct contact with smuggled news from the world—had as their purpose, besides pastoral values, to sustain the Polish spirit, unite the people with those fighting, give hope and faith.
Known and written in golden letters in the history of those times is the figure and magnificent personality of the Ordinary of Krakow, Prince Archbishop Adam Stefan Sapieha. A great Pole and patriot. He patronized on the terrain of the entire Governorate all actions aimed at the defense of the oppressed nation, strengthening its spirit, all pastoral and charitable activity. Fearless and unyielding in his statements in defense of the population of the General Government. His protests and struggles with Governor General Frank, State Secretary Bühler, are well known.
The pastor of Maków, Fr. Dr. Stanislaw Czartoryski, was in close contact with his superior. His inspirations and advice were helpful to him, so he often invited the Prince to Maków. The Prince frequently visited the Maków rectory privately, but official visits also took place. One such visit was a canonical visitation in 1943. The administration of the sacrament of confirmation is one of the main parts of a canonical visitation. This time for Żarnówka confirmation was organized at Przysłopie. And again the Word of God full of faith and encouragement, people pressing in from all sides to their pastors, youth in national costumes, "God Who Hast Protected Poland"—left a lasting mark and gave strength to survive.
With no less commitment the Pastor worked charitably through the organizations "Caritas" and the Red Cross. Here, with his efforts, came great help from the Krakow Archbishop Prince A. S. Sapieha. On behalf of "Caritas" voluntary collections of food (grain, potatoes, dairy products) were organized in the villages, which were distributed among the most needy. The church collection plate was often designated for "Caritas."
Help for the sick and wounded from the conspiracy and those in hiding was an impetus to organize medical assistance uncontrolled by the occupant, available at any time of day or night. The doctors of Maków (Dr. Ermich, Dr. Cieślicki, Dr. Stupnicki) upon Fr. Czartoryski's inspiration took on this task. In their offices they received everyone, without asking who they were or why. The rectory horses were always available when a doctor had to be taken to those in hiding.
In response to these growing needs came the idea of establishing a sick room. This happened in 1942. A house of the Sanietrzyks in the town square was rented for this purpose. The idea of a sick room transformed into a small hospital. The above-mentioned doctors held shifts, while the Sisters Seraphim undertook nursing and hospital administration. Treatment was free; the food of the sick was provided by RGO.
Over time the hospital was taken over by the Ministry of Health and Social Welfare and moved to the building of the former courthouse. It became a blessing for the surrounding population and a great opportunity for Maków, which was unfortunately squandered... The hospital in recent years was moved to Sucha Beskidzka.
It must be emphasized with force that at the beginning of the hospital in Maków stands the figure of the pastor Fr. Dr. S. Czartoryski. His first idea, his vision, and his skill in properly using the right people. And these people were the mentioned doctors, the Sisters Seraphim, the Burgomaster of Maków Mr. Harynek, the Secretary Mr. T. Smolik, Mrs. Trzosowa, Professor Kien and others.
It is difficult not to recall the shocking tragedy of the "Za Góra" settlement. On April 4, 1944, the Germans carried out a bloody pacification there. Forty people fell victims to the bestial action of the occupant. Eleven killed or burned on the spot, 16 shot in Juszczyn, buried there, the rest taken via Zakopane to camps, where all trace of them disappeared. A great patriotic manifestation in the first days of freedom was the funeral of these victims. Twenty-two coffins rested on the floor of the church in Maków. To the sound of the partisan hymn "O God, who art in heaven," significant words fell from the lips of Fr. Pastor in his homily: "... that someday the ashes of these innocently murdered victims of the occupant should not become for us a reproach, that we did not fight for such a Poland.... that we did not give our lives for such a Poland...."
Fr. Dr. Stanislaw Czartoryski did not neglect during the occupation so important an area as the education of the young generation for a future free Poland, in the scope of a comprehensive secondary school. Together with Fr. Sadusia, Fr. Kras, Professor Piotrowski (a WP officer), Professor Kien, Professor Trzos and his wife, Professor Kielarowa, he is the initiator and organizer of secret teaching. This gave impetus to organizing immediately after the war the Secondary School named after T. Kościuszko. And again at the beginning of this secondary school as well as its boarding house stands the figure of the Maków pastor along with director Jedliński, Mr. Karafat, and the above-mentioned professors of secret teaching. And again it might be said that the fact of organizing a secondary school in Maków was a great blessing for the community, a great opportunity for the town, which—as in the case of the hospital—was negligently squandered. The secondary school, as well as the economic technical school that arose after the war in Maków, were in the 1960s moved to Sucha.
In the side chapel of the Maków church on the wall hangs a large oil painting—a work of Professor Zelaski from Krakow. It depicts the presbytery of the Maków church. The altar is brightly illuminated; in the altar in a halo of light is the Icon of Our Lady of Maków; at the foot of the altar on a throne stands Prince Archbishop A. S. Sapieha, beside the throne the then-Pastor Fr. Dr. Stanislaw Czartoryski, surrounded by a praying people.
It is a painting commemorating a solemn act of dedication—offering the entire Krakow Archdiocese to the Mother of God. Such acts by the command of the Polish episcopate were after the war performed in each diocese in their main sanctuaries. The choice of Maków by His Eminence the Archbishop to perform this act was an extraordinary honor, as if a purposeful drawing of broader attention to the Maków Icon, a prophecy of its future coronation, and therefore it was immortalized on canvas. This act indirectly was also an extraordinary honor for the Maków pastor, as if a recognition of his multifaceted activity, a crowning of all his pastoral work in Maków. This happened in May 1946, the last year of Fr. Czartoryski's stay in Maków.
In conclusion, one might wonder whether a person so wholly devoted to social, patriotic, and charitable action will at the same time be a good administrator, a good manager, a good administrator of the parish, or simply find the time to effectively address these matters as well.
And here again triumphs his sense of properly assessing people and his skill in properly using them. Never, however important the social matters, did they take precedence over matters connected with his priesthood and pastoral ministry. His pastoral efforts and innovations were already mentioned on the first pages of this account. It must be added that during his entire stay in Maków he had wonderful priest assistants. These were: Fr. Bol. Sadué—later pastor of the parish of St. Florian in Krakow, now serving in Polish pastoral ministry in Austria; Fr. St. Kosowski, a prälat, currently pastor of the Church of SS. Peter and Paul in Krakow; Fr. Jan Kościółek, a prälat, later Spiritual Father of the Krakow Seminary, now pastor of the Church of St. Florian in Krakow; Fr. Andrzej Waleń, a prälat, long-time Dean of Spišský, later pastor in Kęty; Fr. Józef Kołodziejczyk, a prälat, now pastor of the church in Borek Fałęski.
In such a well-chosen team, cooperation, mutual understanding and support where pastoral matters were concerned were wonderful—to the measure of the pressing needs of the time. All these mentioned priest-assistants of Fr. Czartoryski are well remembered in the hearts of our Podhale people. They left an indelible mark. Their names, along with the name of their then-superior Fr. Czartoryski, brightly recorded the history of those dark years.
The parish office was responsibly run by W. Radwan, a local organist; for some time his collaborator was Fr. Kaz. Suder, now pastor of the Church of St. Anne in Krakow, and then a seminarian, student of the Krakow Seminary residing in Krakow as part of secret education.
The farm was very well managed by farmer Jan Kot. (A pair of horses, cattle, swine herd).
In the kitchen "Hanusia" wholly devoted to her "calling," Józia, Marysia and the famous "Adaś" the gardener.
A family atmosphere prevailed. Fr. Kanonik (as we then popularly called Fr. Pastor) was everywhere, interested in everything, both in the field and in the barn, he loved horses, was passionate about gardening. One had the impression that these interests of his were his relaxation, his relief after intense exhausting pastoral-social matters.
He was characterized by care for the entire church team. Repair of the church towers damaged during the fighting, repair of plaster, windows, care for liturgical vestments, concern for the preservation of numerous valuable votive offerings to the Image of Our Lady of Maków, beginning of the construction of a new organ, collection efforts related to it. (The first part of the organ—the first manual—was built by the Biernacki Company in Warsaw and burned in the company's warehouses during the Warsaw Uprising.)
His further significant achievement—as administrator—was the construction of a wall around the church square, leveling of the terrain around the church, drainage, and sewage for both the church and the square. With this he initiated the large investment projects undertaken later by his successors.
His diplomatic sense is to be credited with saving two of the three bells confiscated by the occupant.
Let us conclude this period of his life with a paraphrase of the saying: "Living a short life, he lived much time"—for truly his stay in Maków was not long, but how rich in consequences, it fell on the period of the greatest tragedy in our national history, when everything was crumbling to ruins, when they wanted to tear hope itself from our hearts. Fr. Dr. Stanislaw Czartoryski, then pastor of Maków, was able to be "all things to all people," his pastoral mission he understood broadly and in the most proper way, and thus in full he merited this evaluation as expressed by His Holiness Pope John Paul II in his telegram: "a good shepherd, a priest and social activist, a noble educator, a merciful Samaritan."
Undoubtedly the "Maków period" so intensely lived left a permanent mark on his psyche, which was expressed in his wish that: "he rest in Maków cemetery, among the beloved mountains and forests—among the people to whom he ministered in their most difficult hours."
xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx
POSTSCRIPT
In November 1946, by decision of the Administrator of the Archdiocese, Fr. Dr. Stanislaw Czartoryski was honored with the dignity of "Honorary Prälat of His Holiness," appointed a Capitular Canon, a member of the Krakow Chapter, and summoned to assume the position of "Director of the Department of General Pastoral Care at the Metropolitan Curia in Krakow."
In 1964 he was appointed Archdeacon of that Chapter, and finally in 1976 became its head as Dean-Infułat.
For some time he also served as rector of the Minor Seminary, first located in the cathedral buildings, later at ul. Manifestu Lipcowego 4.
His above-mentioned work with youth and his work as Director of the Department of General Pastoral Care—according to the words of the Holy Father—"...this faithful service of love"—deserves separate treatment.
His last—official—visit to Maków took place on October 18-19, 1980. He came to us at the invitation of the former Command and soldiers of the "Chełm" grouping, 12th pp. AK.
This Command and other partisan units organized "at the Sanctuary of Our Lady of Maków a ceremony of the deposit of a votive offering: "as an expression of warm faith and gratitude to Divine Providence and our Hetmaness and Queen of Poland—for protection in the dark days of Nazi occupation."
The ceremony took place in three stages:
Saturday, October 18, 1980. In the Sanctuary of Our Lady of Maków, before Her altar, a solemn Mass with the participation of the people, guests, choir—celebrated and with a homily by Fr. Infułat Czartoryski—the deposit of the votive offering—"God Who Hast Protected Poland" An academic ceremony in the parish hall (in the "Barn") with speeches, choir performances, stories, partisan bigos stew. On Sunday, October 19, 1980, at the Malinowa hut, near the partisan memorial. Arrival by buses through Sidzina. Mass—Homily—Fr. Prälat Czartoryski Campfire—reminiscences—partisan hymns.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Prepared on the basis of personal reminiscences and conversations with Fr. Prälat S. Czartoryski, and fragments of the reminiscences of Mr. Józef Miśkowiec, pseudonym "Maciek"
(signed) Wł. Radwan from 1959 organist in Maków Podhalański
Ks. Dr Stanisław Czartoryski
Pronotariusz Apostolski, Dziekan-Infułat Kapituły Metropolitalnej Krakowskiej, - w latach okupacji 1939 - 1946, proboszcz parafii w Makowie Podhalańskim, przeżywszy lat 80, w 57 roku kapłaństwa zmarł w Krakowie dnia 9 sierpnia 1982 r.
Spoczął na makowskim cmentarzu, pośród umiłowanych gór i lasów, wśród ludu, któremu duszpasterzował w najtrudniejszych dla niego chwilach.-
Na pogrzeb Śp. Ks. Infułata Ojciec św. Jan Paweł II przysłał następujący telegram:
"Sercem i modlitwą uczestniczę w żałobie Kościoła Krakowskiego po śmierci Księdza Infułata Stanisława Czartoryskiego. Dawca wszelkiego życia powołał do siebie dobrego pasterza, kapłana społecznika, szlachetnego wychowawcę i miłosiernego samarytanina, który po przez wierną posługę miłości taka bardzo zasłużył się, całej Archidiecezji. Niech Chrystus Pan, Zwycięzca śmierci, obdarzy Go wiecznym pokojem i radością, dając mu udział w swoim zmartwychwstaniu. WIECZNY ODPOCZYK RACZ MU DAĆ PANIE.- Wszystkim, których ta śmierć napełniła bólem, z serca udzielam apostolskiego błogosławieństwa, obejmując nim uczestników pogrzebowych uroczystości.- Jan Paweł II papież"
„Dobry Pasterz”
Urodzony w Pełkiniach /k. Jarosławia - 1902 r.- z ojca Witolda i Jadwigi z Dzieduszyckich.- Potomek starego, senatorskiego rodu, który na przestrzeni wieków dał Polsce ludzi wielkiej kultury, wielkiego patriotyzmu, mężów stanu, prymasów, mecenasów sztuki. Ród, który spadkobiercą swych wspaniałych zbiorów dzieł malarstwa, rzeźby, architektury, uczynił naród, by jego przyszłe pokolenia, czerpały wiedzę i kulturę z pamiątek przeszłości. Śp. Ks. Stanisław pamiętny wielkich tradycji narodowych w rodzinnym domu, po maturze jako 18-to letni młodzieniec, we własnym rynsztunku, na koniu, z własnych hodowli udaje się ochotniczo, aby wsiąść udział w wojnie w obronie ojczystych granic przed najeźdźcą. Był to rok1920. Za postawę, za waleczność zostaje wtedy odznaczony Krzyżem Walecznych. Po kampanii roku 1920 podejmuje studia na wydziale Teologicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, po ukończeniu, którego w roku 1925 otrzymuje święcenia kapłańskie z rąk ówczesnego Ordynariusza krakowskiego J. E. Księcia Adama Stefana Sapiehy. - Atmosfera rodzinnego domu w Pełkiniach zaowocowała. Prócz Ks. Stanisława jeszcze dwóch, braci jego poświeciło się stanowi duchownemu, oraz jedna siostra poświeciła się Bogu w stanie zakonnym. (Jeden z nich 0. Michał Czartoryski, Dominikanin - w czasie powstania warszawskiego pełnił obowiązki Kapelana Oddziałów AK i jako taki 25ginął w tymże powstaniu, rozstrzelany razem z ciężko rannymi żołnierzami AK, z którymi mimo wezwania, do opuszczenia szpitala - pozostał.) Po ukończeniu Wydziału Teologicznego Uniw. Jagiellońskiego w Krakowie i po otrzymaniu święceń kapłańskich Ks. Stanisław udaje się na pierwszą placówkę duszpasterską do Niegowici k. Gdowa, gdzie pracuje pełne 2 lata. Tu już dają znać o sobie jego zdolności organizacyjne, zacięcie społeczne, umiejętność i skłonność do kontaktów z młodzieżą, to też stamtąd zostaje skierowany na dalsze studia do Rzymu. Jego tam pięcioletni pobyt uwieńczony zostaje dwojga doktoratami: doktoratem Św. Teologii, oraz doktoratem Filozofii.
Po powrocie z Rzymu. J. E. Ks. Arcybiskup Adam Stefan Sapieha powierza mu młodzież przygotowującą się do stanu duchownego, a więc największy skarb, jaki rządca Diecezji posiada. Zostaje mianowany wice-rektorem Krakowskiego Seminarium Duchownego. Rok1939 - Kampania wrześniowa - najazd hitlerowskich hord na ziemie polskie paraliż, wszelkich inicjatyw narodowych, społecznych a także i kościelnych, - zawieszenie w działaniu wszelkich struktur diecezjalnych. Ks. Stanisław decyzją Ordynariusza zostaje skierowany do Makowa Podhalańskiego, by pełnił tam obowiązki proboszcza, administratora parafii.
II . Kapłan - Duszpasterz - Społecznik.
Parafia Maków Podhalański w owym czasie obejmowała miasteczko Maków, oraz 4 wioski: Białkę, Grzechynię, Juszczyn, Żarnówkę, zamieszkałe przez około 12,000 dusz. Położone w wysokim i średnim Beskidzie, terenowo trudna. Najdalsze zakątki parafii jak: Białka-Maryniaki, Grzechynia-Magórka, Juszczyn-Polany, Maków-Śpiewle, Carce, Działy, - tworzyły ogromne półkole o promieniu 10 km. Na skraju tego półkola kościół parafialny. Drogi wiejskie kamieniste, dojazd tylko furmankami, czasochłonny. Drogi te w niedzielne ranki zaludniały się spieszącymi ludźmi do swojego kościoła parafialnego. Ludność na wskroś rolnicza, ziemie nie bogate, kamieniste, gospodarstwa w dużym procencie rozdrobnione, niedające w pełni możliwości wyżycia, to też dorabiano sobie przez uboczny wyrób przedmiotów a drzewnych, popularny był wyrób drewnianych cebrzyków, konewek, skopców (Grzechynia), taczek (Białka), koszyków z wikliny i jałowca (Żarnówka, Maków), Wyroby te spieniężano na jarmarkach w Suchej, Makowie, Jordanowie. Cechą tego ubogiego, pracowitego ludu było głębokie przywiązanie do ziemi ojczystej i do obyczaju, na podłożu głęboko religijnym. Niemniej dawały znać o sobie i cechy ujemne jak: pijaństwo, kłótliwość, zadziorność (bitki na weselach), pieniactwo. Jednak były one w dużym stopniu równoważone dużym posłuchem dla duszpasterzy, autorytetem proboszcza, przywiązaniem do wiary odziedziczonej po ojcach, ukochaniem swego kościoła parafialnego. Można by powiedzieć, że ta tradycja obyczaju chrześciańskiego-katolickiego, nawet uczuciowe przewiązanie do parafii i do swych duszpasterzy,byty w dużym stopniu motorem postępowania. Na czele takiej to wspólnoty parafialnej w listopadzie 1939 r. stanął młody 36 letni Ks. Stanisław Czartoryski. Przybył z miasta na wieś. Z wyżyn katedralnych, od murów uczelnianych, bogaty w wiedzę teologiczną, filozoficzną, lecz z niezbyt dużą praktyką parafialną, przybył między prosty, lecz szczery lud. Po niedługim czasie umiał to dziedzictwo właściwie ocenić. Zdawał sobie sprawę, że ogromny ładunek przywiązania parafian do swego kościoła parafialnego i konsekwencje stąd płynące, to zasługa jego poprzedników: zacnych, i świętych duszpasterzy - (dawał temu wyraz w wielu wypowiedziach) - jak Ks. Harch, Ks. Górkiewicz, a przede wszystkim Ks. Prałat J. Leja. Ich przykład, ich praca, ich oddanie się bez reszty posłudze duszpasterskiej, ich umiejętność rozumienia trosk i problemów tego ludu pozostawiła niezatarty ślad. Owocowanie ich wysiłku stało się widoczne. Stało się też widoczne dla młodego proboszcza, że należy robić wszystko by tego dziedzictwa nie zmarnować, by stać się godnym swych poprzedników. Stało się to linią przewodnią jego duszpasterzowania w Makowie. Do bogactwa swej wiedzy konsekwentnie dodawał trud coraz dogłębniejszego poznawania potrzeb wewnętrznych jak i nie mniej zewnętrznych, powierzonych mu parafian. Aby lepiej ocenić i zrozumieć hierarchię tych potrzeb stało się zwyczajem - co było naówczas nowością - co tygodniowe spotkania księży duszpasterzujacych-wikarych, katechety często zaproszonych osób świeckich, ze swym proboszczem. Owocem tych spotkań, były różnorodne a racjonalne dostosowanie sposobów duszpasterstwa do aktualnych potrzeb. By lepiej te potrzeby były oceniane, proboszcz wyznacza jakby swojego zastępcę do każdej wioski, i tak dla Białki Ks. Sadusia, dla Grzechyni Ks. Walenia, dla Juszczyna Ks. Kościółka, dla Żarnówki Ks. Kołodziejczyka. Było to posunięcie za wszech miar dobre, w warunkach, bowiem okupacyjnych utrudnionego poruszania się jak i kontaktowania się, dany Ksiądz - oczywiście w pewnej mierze - był odpowiedzialny za swoją wioskę, tym bardziej, że był on równocześnie katechetą tamże, co dawało tym lepszy kontakt ze środowiskiem.. Nowy proboszcz wyjątkowo dobrze sobie zdawał sprawę, czym dla ludu w tych tragicznych, czarnych latach okupacji jest Kościół. Był on wtedy synonimem polskości, ześrodkowywał cały ruch patriotyczny, narodowy. To też w tym kierunku szedł cały jego wysiłek duszpasterski. Mury kościoła jak kokosz kurczęta obejmowały gromadząca się jakże chętnie wprost spontanicznie społeczność parafialną. Tu była ona nasycana słowem Bożym, zawsze dobrze przygotowywanym. Na rekolekcje Postne, adwentowe, Gorzkie Żale, 40-to godzince nabożeństwo zapraszani byli, co najlepsi kaznodzieje. Słowo Boże głoszone przez nich spełniając swoją właściwą rolę, równocześnie było oczekiwanym umocnieniem, było nadzieją i wiarą w wartości narodowe, było Polską. W tym czasie wprowadzono w kościele wieczorowe Msze św., co było wtedy niezwykłą nowością.- Celem ich było, w tych ciężkich czasach jak: najszersze ułatwienie uczestniczenia w niedzielnej Mszy św. Swą - na owe czasy niezwykłością stały się one, każda z nich jakby przeżyciem patriotycznym. Kościół najczęściej nie mógł pomieścić uczestników. Repertuar pieśniowy był wtedy specjalnie dobierany. Każda melodia płynąca z chóru znajdowała głęboki oddźwięk w sercach i umysłach. Prócz pieśni czysto i preludia organowe zawierały motywy narodowej muzyki Moniuszki, czy Chopina. Tylko w kościele można było wtedy "przemycić" pieśń, czy słowo, też na te wieczorne msze odpowiednio dobierane, by stawały się światłem, nadzieją, otuchą. To wtedy było koniecznością. Z tych drobnych okruchów utwierdzało się przekonanie o „Tej, co nic zginęła…" i wtedy, kiedy opowiadanie się za „Nią" groziło ciężkimi represjami, powodowało hekatomby ofiar, Kościół z czcią oddawaną Jedynemu Bogu łączył głęboki patriotyzm i umiłowanie ziemi ojczystej, za którą tylu Jej synów oddało krew... Ks. proboszcz był specjalnie uczulony na dobry, spontaniczny śpiew w kościele. Był świadom roli, jaką, on spełnia. W swych częstych odezwaniach się od ołtarza gorąco do niego zachęcał. Cieszył się, każdą inicjatywą nauczenia nowej pieśni. Za jego pasterzowania repertuar pieśniowy naszego kościoła parafialnego wzbogacił się m/in. takimi perłami jak:
„Bliżej do Ciebie Boże Ojcze nasz...” (melodia z tonącego "Tytanika") "Przez śmierć bolesną Królu wiecznej chwały...”. (z refrenem: Znijdź niby zorza nad polskie poddasza...") „0 Chryste zwróć swą bolesną głowę w cierniowej koronie”. "Błogosław matko naszej biednej ziemi...". "O Boże, któryś jest na niebie..." partyzancka. itp.itp.
Ówczesna sytuacja narodowa, zachęta proboszcza, dobór treściowy pieśni stwarzały taki klimat, że tak żywiołowo i z tak ogromnym zaangażowaniem to chyba już nigdy nie będziemy śpiewać. W tym klimacie każda taka pieśń stawała się niejako hymnem narodowym.
III Szlachetny wychowawca - miłosierny samarytanin.
Ks. Dr Stanisław Czartoryski, Proboszcz makowski, od początku swego pobytu w Makowie stawał się duszą wszelkich inicjatyw na terenie miasta. Oczywiście inicjatyw mających za cel dobro ogółu. O nim to się mówiło, że niejako "zstąpił z Watykanu" miedzy lud. W kancelarii parafialnej raczej trudniej było go zastać, zawsze gdzieś na mieście. Miał wyjątkowy dar używania ludzi. Sam stojąc gdzieś z boku, był właściwie inicjatorem wszelkich społecznych poczynań. 0 Nim to pisze w swoich wspomnieniach p. Józef Miśkowiec, "Maciek" z 56 dyw. AK: "Ks. Dr. Stanislaw Czartoryski, proboszcz centralnej i największej parafii tego terenu, podjął ciężki trud powiązania i koordynacji działań o charakterze patriotycznym, oświatowym, charytatywnym. Tu rodziły się plany, tu koncentrowały się myśli i działania. Tu zbierali się różni ludzie, zorganizowani lub nie, ludzie pragnęli działać, pragnęli czynnie włączyć się w nurt walki o przetrwanie, o zachowanie wartości narodowych, o wolność i Polskę. Tu również władze polskie - miejskie i wiejskie narzucone przez okupanta, szukały pomocy i rady, tu omawiano tajne zarządzenia okupacyjne, by na czas uprzedzić, ocalić, zorganizować opór, tu zapadały decyzje o postępowaniu polskich władz, tu dochodziło nieraz do tragicznych rozmów i targów z okupantem szefami policji i gestapo, tu dzięki mądrości politycznej, nieugiętej postawie i odwadze proboszcza udało się zażegnać niejedno niebezpieczeństwo, ocalić ludzkie życie, przechytrzyć władze i pobić ich własną bronią. Jak z całej Guberni nici wolnościowa zbiegały się w siedzibie arcybiskupa krakowskiego Sapiehy, tak z całego terenu babiogórskiego zbiegały się w makowskiej parafii. Dzień i noc otwarte były drzwi dla wszystkich, tu każdy mógł powiedzieć wszystko, otrzymać pomoc duchową i materialną, tu mogły ochłonąć rozpalone głowy młodzieży, kierowane mądrością, by nie spowodować represji i niepotrzebnych strat, tu znajdował azyl zaszczuty, poszukiwany człowiek, stąd kierowany i umieszczany w bezpiecznym miejscu. Tu wystawiano "fikcyjne" karty zgonu, by zamknąć krąg poszukiwań, różne metryki chrztów, ślubów, urodzeń. Tu rodziły się pomysły wprowadzane w życie: tajne nauczanie, organizacja służby zdrowia i szpitala, pomocy społecznej, pomocy dla więźniów, jeńców wysiedlonych i bezdomnych. Tutaj powstały zespoły społeczno religijne o charakterze patriotycznym, chór parafialny, ognisko teatralne. Tu organizowało się rocznice państwowe, pielęgnowało się tradycje i pieśni polskie, jasełka, wieczory kolęd, akademie, opłatki - to dawało nadzieję, pozwalało przetrwać. A przecież nie brakowało prowokatorów i szpicli, podszywających się pod różne organizacje (b. zakonnik Wilczek, policjant Strzelczyk, pracownik magistratu Antosiak i inni). Jak zostali rozszyfrowani, wprowadzeni w błąd, wystrychnięci, tu już tajemnica modrości, znajomości ludzi i wielkiej odwagi Ks. Czartoryskiego i jego współpracowników. A współpracowników miał Ks. Czartoryski wspaniałych i oddanych, godnych zaufania ludzi z terenu Makowa, z Krakowa, z całej Polski." Działając wszechstronnie, patriotycznie, ale zawsze duszpastersko, dla najdalszych zakątków parafii organizował nabożeństwa i msze św., przy ołtarzach polowych, stwarzając przez to dla tych, którzy nie mogli z różnych przyczyn zająć do kościoła, możliwość uczestniczenie we Mszy św. i przyjęcia Sakramentów św. Tak było w pamiętnym roku 1943 na Polanach Juszczyńskich, gdzie w Mszy św. tam zorganizowanej wzięła udział prawie cała partyzantka AK bazująca w okolicznych lasach Policy i Babiej Góry. Przystąpili oni wszyscy do Sakramentów św. Tak było w Żarnowce na i Przysłopie, tak było na Magórce Grzechyńskiej. W tych miejscach trudno dostępnych dla Niemców pomoc udzielana wędrującym oddziałom partyzanckim i konspiracyjnym była nieoceniona, dająca im siłę, by mimo grozy wojny i konieczności walki w trudnych, niebezpiecznych warunkach zachowali godność człowieka i Polaka. Polskie patriotyczne pieśni, Słowo Boże, "Boże coś Polskę" na zakończenie, - stwarzały niepowtarzalną, jakże podniosłą atmosferę. Proboszcz zwykle nie jechał sam, lecz brał ze sobą Księży do pomocy. Dodatkowo, więc w tych "wyprawach" brali udział m.in. Ks. Kościółek, Ks. Waleń, Ks. prof. Salamucha, O. Woroniecki – dominikanin, i inni. Prócz tych akcji nadzwyczajnych do "ołtarzów polowych" dawne, sporadyczne wyjazdy ze Mszami do kaplic: w Białce, Grzechyni, Juszczynie, Żarnówce na dole i na górze, przemieniły się w systematyczne coniedzielne spotkania z tamtejszy ludnością. Msza św., śpiew polski, udzielanie sakramentów św., słowo Boże, kontakt bezpośredni z przemycaniem wieści ze Świata,- miały za cel, prócz walorów duszpasterskich, podtrzymywać ducha polskiego, jednoczyć lud z walczącymi, dodawać nadziei i wiary. Znana i złotymi literami w historii tamtych czasów zapisana jest postać i wspaniała osobowość Ordynariusza krakowskiego Księcia Arcybiskupa Adama Stefana Sapiehy. Wielki Polak i patriota. Patronował on na teren całego Gubernatorstwa wszystkim akcjom mającym za cel obronę uciśnionego narodu, umacnianie go na duchu, całej działalności duszpasterskiej, charytatywnej. Odważny nieustępliwy w swoich wystąpieniach w obronie ludności Generalnej Guberni. Znane są jego protesty i zmagania z generalnym gubernatorem Frankiem, sekretarzem stanu Bühlerem. Proboszcz makowski Ks. Dr. Stanisław Czartoryski był w ścisłym kontakcie ze swoim przełożonym. Jego inspiracje i rady były mu pomocne, to też często zapraszał Księcia do Makowa. Książe bywał często na plebanii makowskiej prywatnie, ale miały też miejsce oficjalne wizyty. Jedna z takich wizyt to wizytacja kanoniczna w r.1943. Udzielanie Sakramontu bierzmowania to jedna z głównych części składowych wizytacji kanonicznej. Tym razem dla Żarnówki zorganizowano bierzmowanie na Przysłopie. I znów Słowo Boże pełne wiary i otuchy, lud cisnący się zewsząd do swoich pasterzy, młodzież w strojach narodowych, „Boże coś Polskę" - pozostawiały trwały ślad i dodawały siły do przetrwania. Z działalnością duszpasterską, patriotyczną Proboszcza nieodłącznie i bardzo intensywnie była prowadzona przez niego działalność charytatywna. Działał przez RGO (Rada Główna Opiekuńcza), które było kierowane przez komitet w składzie: Ks. Czartoryski, p. prof. Trzosowa, p. prof. Kien, p. Dutkiewicz, p. Smolik, T. Szczybura. RGO prowadziło kuchnię dla biednych. Dziennie wydawano w różnych okresach od kilkudziesięciu do kilkuset obiadów. W okresie wysiedlania żydów i ich koncentracji w Makowie z różnych terenów do czasu wysyłki wydawano dla nich posiłki nieraz do 2,000 dziennie, które dowożono do wilii "Marysin" za zgodą Gestapo. Pomoc odzieżowa, w formie paczek żywnościowych, dary świąteczne dla dzieci i wysiedlonych były nieocenione. Z niemniejszym zaangażowaniem działa Proboszcz charytatywnie przez organizację "Caritas” i "PCK". Tu za jego staraniem dochodziła wielka pomoc ze strony Arcybiskupa Krakowskiego Księcia A. S. Sapiehy. Na rzecz "Caritas" organizuje się po wsiach dobrowolne zbiórki żywności (zboże, ziemniaki, nabiał), które rozdzielano między najbardziej potrzebujących. Na rzecz "Caritas" jest często przeznaczana taca kościelna. Pomoc chorym i rannym z konspiracji i ukrywających się była bodźcem do zorganizowania pomocy lekarskiej niekontrolowanej przez okupanta, dostępnej o każdej porze dnia i nocy. Lekarze makowscy (Dr. Ermich, Dr. Cieślicki, Dr. Stupnicki z inspiracji Ks. Czartoryskiego przejęli to zadanie. W swoich gabinetach przyjmowali każdego, nie pytając skąd jest i dlaczego. Konie plebańskie zawsze były do dyspozycji, gdy trzeba było zawieść lekarza gdzieś do ukrywających się. Tym narastającym potrzebom wyszedł naprzeciw pomysł założenia izby chorych. Stało się to w r. 1942. Wynajęto dom pp. Sanietrzyków w rynku na ten cel. Pomysł izby chorych przekształcił się w mały szpital. Dyżury pełnili wyżej wymienieni lekarze, zaś SS. Serafitki wzięły na siebie pielęgniarstwo i administrację szpitalika. Leczenie było bezpłatne, wyżywienie chorych zabezpieczało RGO. Szpital z czasem przejęło Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej umieszczając go w budynku dawnego sądu. Stał się on błogosławieństwem dla okolicznej ludności i wielką szansą dla Makowa, którą niestety zaprzepaszczono.... Szpital w ostatnich latach został przeniesiony do Suchej Beskidzkiej. Trzeba z naciskiem podkreślić, że u zarania szpitala w Makowie stoi osoba proboszcza makowskiego Ks. Dr. St. Czartoryskiego. Jego to pierwsza rzucona myśl, jego idea, oraz umiejętność właściwego użycia właściwych ludzi. A ludźmi tymi byli wymienieni lekarze, SS. Serafitki, Burmistrz Makowa p. Harynek, Sekretarz p. T. Smolik, p. Trzosowa, p. prof. Kien i inni. Trudno nie wspomnieć wstrząsającej tragedii osiedla „Za górą". 4 kwietnia1944 r. Niemcy dokonali tam krwawej pacyfikacji. Ofiarą bestialskiej akcji okupanta padło 40 osób.11 zabitych czy spalonych na miejscu, 16 rozstrzelanych w Juszczynie, tam pochowanych, reszta wywieziona przez Zakopane do obozów, gdzie ślad po nich zaginął. Wielką manifestacją patriotyczną w pierwszych dniach wolności stał się pogrzeb tych ofiar. Na posadzce kościoła w Makowie spoczęły 22 trumny. Przy dźwiękach partyzanckiej pieśni "0 Boże, któryś jest na niebie" padły wtedy z ust Ks. Proboszcza w homilii znamienne słowa: „ … by kiedyś prochy tych niewinnie pomordowanych ofiar okupanta, nie stały się dla nas wyrzutem, że nie o taką Polskę myśmy walczyli.... nie za taką Polskę oddaliśmy życie...." Ks. Dr. Stanisław Czartoryski nie pominął w czasie okupacji tak ważnej dziedziny, jaką było kształcenie młodego pokolenia dla przyszłej wolnej Polski, w zakresie gimnazjum ogólnokształcącego. Wraz z Ks. Sadusiem, Ks. Krasem, prof., Piotrowskim (oficerem WP.), prof. Kien, prof. Trzosem z żoną, prof. Kielarową, jest inicjatorem i organizatorem tajnego nauczania. To dało asumpt do zorganizowania zaraz po wojnie Gimnazjum im. T. Kościuszki. I znów u zarania tegoż gimnazjum jak i internatu stoi osoba Proboszcza makowskiego wraz z dyrektorem Jedlińskim, p. Karafatem, oraz wyżej wymienionymi profesorami tajnego nauczania. I znów by można powiedzieć, że fakt zorganizowania gimnazjum w Makowie był wielkim dobrodziejstwem dla środowiska, wielka szansą dla miasta, którą też - jak w przypadku szpitala -lekkomyślnie zaprzepaszczono. Gimnazjum, jak i powstałe po wojnie w Makowie [technikum ekonomiczne, zostały w latach 60-tych przeniesione do Suchej. W kaplicy bocznej kościoła makowskiego na ścianie wisi duży olejny obraz - dzieło prof. Zelazki z Krakowa., Przedstawiający prezbiterium makowskiego kościoła. Ołtarz rzęsiście oświetlony, w ołtarzu w aureoli światła Obraz MB. makowskiej u stóp ołtarza na tronie postać Księcia Arcybiskupa A.. ST. Sapiehy, obok tronu ówczesny Proboszcz Ks. Dr. Stanisław Czartoryski, otoczeni rozmodlonym ludem, Jest to obraz upamiętniający doniosły akt oddania - ofiarowania Matce Bożej całej Archidiecezji krakowskiej. Akty takie z polecenia episkopatu Polski były po wojnie dokonywane w każdej diecezji w ich głównych Sanktuariach. Wybór Makowa dla dokonania tego aktu przez J.E. Ks. Arcybiskupa był niezwykłym wyróżnieniem, jakby celowym zwróceniem szerszej uwagi na Obraz makowski, przepowiednią przyszłej Jego koronacji, dlatego też został uwieczniony na płótnie. Akt ten pośrednio był też niezwykłym wyróżnieniem dla makowskiego proboszcza, jakby uznaniem Jego wszechstronnej działalności, ukoronowaniem całej Jego działalności duszpasterskiej w Makowie. Działo się to, bowiem w maju 1946 roku, ostatniego roku pobytu Ks. Czartoryskiego w Makowie. Na koniec można by się zastanawiać, czy człowiek tak oddany bez reszty akcjom społecznym, patriotycznym, charytatywnym będzie równocześnie dobrym rządcą, dobrym gospodarzem, dobrym administratorem parafii, czy po prostu znajdzie czas by i tymi sprawami skutecznie się zająć. I znów tryumfuje tu jego zmysł właściwego oceniania ludzi i umiejętność ich właściwego użycia. Nigdy, choćby najważniejsze społecznie sprawy, nie wyprzedzały spraw związanych z Jego kapłaństwem i duszpasterstwem. 0 jego poczynaniach i innowacjach duszpasterskich juz była mowa na pierwszych stronach tego opracowania. Trzeba dodać, że w czasie całego pobytu w Makowie miał wspaniałych księży Pomocników. Byli to: Ks. Bol. Sadué - późniejszy proboszcz parafii św. Floriana w Krakowie, obecnie zatrudniony w duszpasterstwie polonijnym w Austrii, - Ks. St. Kosowaki, prałat, obecnie proboszcz kościoła św. Piotra i Pawła w Krakowie, - Ks. Jan Kościółek, prałat, późniejszy Ojciec Duch. Seminarium krakowskiego, obecnie proboszcz kościoła św. Floriana w Krakowie, - Ks. Andrzej Waleń, prałat, długoletni Dziekan Spiski, później proboszcz w Kętach, Ks. Józef Kołodziejczyk, prałat, obecnie proboszcz kościoła w Borku Fałęckim. W tak dobranym zespole współpraca, wzajemne zrozumienie i uzupełnianie się tam gdzie chodziło o sprawy duszpasterskie były w wówczas wspaniałe,- na miarę ówczesnych napiętych potrzeb. Wszyscy ci wymienieni Księża- współpracownicy Ks. Czartoryskiego dobrze zapisani są w pamięci i sercach naszego podhalańskiego ludu. Pozostawili po sobie niezatarty ślad. Ich imiona, wraz z imieniem ówczesnego ich przełożonego Ks. Czartoryskiego świetlanie zapisała historie tamtych ponurych lat. Kancelarię parafialną wówczas prowadził odpowiedzialnie W. Radwan, organista miejscowy, jakiś czas był jego współpracownikiem Ks. Kaź. Suder, obecny proboszcz kościoła św. Anny w Krakowie, a wówczas kleryk, alumn Seminarium krakowskiego mieszkający w Krakowie w ramach tajnego nauczania. Gospodarstwo rolne bardzo dobrze postawione w rękach gospodarza Jana Kota. (Para koni, bydło, trzoda chlewna). W kuchni "Hanusia” cała oddana swemu "powołaniu”, Józia, Marysia i sławny „Adaś” ogrodnik. Panowała atmosfera rodzinna. Ks. Kanonik (takeśmy wtedy popularnie nazywali Ks. Proboszcza), był wszędzie, wszystkim się interesował, tak w polu, jak i w oborze, kochał konie, pasjonował się ogrodnictwem. Odnosiło się wrażenie, że te jego zainteresowania były jego odprężeniem, relaksem po intensywnych wyczerpujących sprawach duszpastersko-społecznych. Znamionowała go dbałość o cały zespół kościelny. Remont wież kościelnych zniszczonych w czasie działań, wojennych, remont tynków, okien, dbałość o szaty liturgiczne, troska o zachowanie licznych wartościowych wot od obrazu MB. makowskiej, rozpoczęcie budowy nowego organu, akcja składkowe z tym związana. (I-sza część organu -1-szy manuał zbudowany przez Firmę Biernackiego w Warszawie, spłonął na magazynach firmy w czasie powstania warszawskiego). Jego dalszym znaczącym dokonaniem - jako administratora -była budowa muru wokół placu kościelnego, niwelacja terenu wokół kościoła, odwodnienie, kanalizacja tak kościoła jak i placu. Tym zapoczątkował wielkie prace inwestycyjne, jakie podjęli później jego następcy. Jego zmysłowi dyplomatycznemu możnaby zawdzięczać, ze z trzech skonfiskowanych przez okupanta dzwonów, udało się ocalić dwa. Zamknijmy ten okres Jego życia parafrazą powiedzenia: „Żyjąc krotko, przeżył czasu wiele” - bo zaiste, - pobyt Jego w Makowie nie był długi, ale jakże bogaty w skutki, przypadł na okres największej w dziejach naszych tragedii narodowej, gdy wszystko waliło się w gruzy, gdy nawet nadzieję chciano nam wydrzeć z serc. Ks. Dr. Stanisław Czartoryski wówczas proboszcz makowski, umiał być "wszystkim dla wszystkich" swą misję duszpasterską pojął szeroko i jak najbardziej właściwie, to też w pełni zasłużył na tę ocenę, jak wyraził Ojciec Św. Jan Paweł II w swym telegramie: „dobry pasterz, kapłan społecznik, szlachetny wychowawca, miłosierny samarytanin".- Niewątpliwie okres "makowski" tak intensywnie przeżyty pozostawił trwały ślad w jego psychice, co wyraziło się w jego życzeniu by: "spoczął na makowskim cmentarzu, pośród umiłowanych gór i lasów, - wśród ludu, któremu duszpasterzował w najtrudniejszych dla niego chwilach".
xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx
POSŁOWIE
W listopadzie 1946 r. decyzję Rządcy Archidiecezji, Ks. Dr. Stanisław Czartoryski został uhonorowany godnością "Prałata honorowego J. Św.", mianowany Kanonikiem Gremialnym, czyli członkiem Kapituły Krakowskiej, oraz wezwany do objęcia stanowiska "Przewodniczącego Wydziału Duszpasterstwa Ogólnego przy Kurii Metropolitalnej w Krakowie" W r.1964 został mianowany Archidiakonem tejże Kapituły by wreszcie w r.1976 stanąć na jej czele jako Dziekan-Infułat Przez pewien czas pełnił też obowiązki rektora Małego Seminarium najpierw mieszczącym się w budynkach katedralnych, później na ul. Manifestu Lipcowego 4 Jego powyższa praca z młodzieżą i Jego praca jako Przewodniczącego Wydziału Duszpasterstwa Ogólnego - w/g słów Ojca św. -"...ta wierna posługa miłości”- zasługuje na osobne omówienie. Ostatnia - oficjalna - Jego wizyta w Makowie miała miejsce w dniach 18 -19. X. 1980 r. Przybył do nas na zaproszenie byłego Dowództwa i żołnierzy zgrupowania "Chełm" 12 pp. AK. . Dowództwo to i inne jednostki partyzanckie zorganizowały „w Sanktuarium MB. Makowskiej uroczystość złożenia votum: "jako wyraz gorącej wiary i wdzięczności Opatrzności Bożej i naszej Hetmance - i Królowej Polski - za opiekę w ponurych dniach okupacji hitlerowskiej."
Uroczystość przebiegała w trzech etapach:
Sobota l8. X. 1980. W sanktuarium MB. Makowskiej, przed Jej ołtarzem, uroczysta msza św. z udziałem ludu, gości, Chóru - Celebruje oraz wygłasza homilię Ks. Infułat Czartoryski - złożenie wotum - "Boże coś Polskę" Akademia w sali parafialnej (w "Stodole") w programie przemówienia, występy chóru, gawędy, partyzancki bigos. W niedzielę19.X.19 80, na hali Malinowej, pod pomnikiem partyzanckim. Dojazd autobusami przez Sidzinę - Msza św. - Homilia - ks. Prałat Czartoryski 0gnisko - wspomnienia - pieśni partyzanckie.. -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Opracowane na podstawia własnych wspomnień i rozmów z Ks. Prałatem St. Czartoryskim, i fragmentów wspomnień p. Józefa Miśkowca, ps. „Maciek”
(własnoręczny podpis) Wł. Radwan - od r.1959 organista w Makowie Podhalańskim