The Czartoryski Archive

Zeskanowane przez Jerzego Czartoryskiego, 28 XII 2010, w Aylmerze QC., z
dosyć zniszczonego wycinka z Głosu Wielkopolskiego.

Z Armią „Poznań” w kapani wrześniowej

Józef Krzywania

Głos Wielkopolski, 14 IX 1967, Nr. 217 (7334) cz. 1, oraz cz. 2 15 IX
1967, Nr. 218 (7335)

[]

1 września 1939 r. o godzinie 4.45 z pancernika „Schleswig -Holstein",
który przybył do Gdańska z „kurtuazyjną" wizytą, padły pierwsze strza­ły
na Westerplatte. Równocześnie" runęła na Polskę prawie cała potęga
militarna Trzeciej Rzeszy. Przygotowano, bowiem do „rozprawy z Polską"
70 dy­wizji, zorganizowanych w dwie grupy armii „Północ" i „Południe" —
1.800.000 zdeprawowanych hitlerowskim wychowaniem żołnierzy, ponad 6000
armat i moździerzy, około 2700 samolotów i prawie tyleż samo czołgów, 2
pancerniki, 9 niszczycieli, 14 łodzi podwod­nych i szereg mniejszych
jed­nostek...

W przygotowaniu do agresji nie pominięto rzeszy ponad 300 000 tzw.
Volksdeutschów, zamieszkujących na terenie całej Polski. W sztabie
Himmlera działał specjalny wydział „Auslandsorganisation der NTSDAP" dla
organizowania V kolumny, której zadania osobiście nakreślił Hitler w
1934 roku: „utworzyć pierwszą li­ną bojową niemieckiego fron­tu walki,
by umożliwić Rzeszy zajęcie ostatecznych pozycji i rozpoczęcie ognia".
Oddziały V kolumny najsilniej były rozbudowane na Śląsku, Pomorzu i
Wielkopolsce.

Polski plan mobilizacyjny pod nazwą „W" przewidywał, co prawda powołanie
pod broń 52 dywizji piechoty, 11 brygad kawalerii, 2 brygady panc-zmot.
i około 60 batalionów Obrony Narodowej. l września 1939 r. było jednak
gotowych do działań tylko 36 dywizji piechoty, 56 batalionów Obrony
Narodowej, 7 brygad kawalerii i kilka oddziałów „Kra­kusów" (młodzież
przysposo­bienia wojskowego). Pozostałe większe jednostki były
mobili­zowane już po rozpoczęciu działań. Według założeń planu
mobilizacyjnego armia polska miała liczyć l 350 000 żołnie­rzy. W
działaniach wzięło udział około 900000. Mobilizacje opóźniono na wyraźne
żądanie sojuszników: Francji i Wielkiej Brytanii.

Uzbrojenie naszej armii było nie tylko przestarzałe, lecz i
niedostateczne. Stosunek sił polskich do niemieckich wyrażał się: w
piechocie 1: 1, 8; w artylerii 1: 3, w czołgach i lot­nictwie 1: 5. Siły
były nierów­ne i wynik wojny obronnej można było z góry przewi­dzieć.
Mimo to naród polski podjął walkę...

Spośród walczących armii najchlubniejszą kartę walki zapisała Armia
„Poznań" dowodzona przez gen. Tadeusza Kutrzebę. W skład Armii „Poz­nań"
wchodziły następujące wielkie jednostki: 14 DP dowodzona przez gen. F.
Włada (poległ w bitwie nad Bzurą); 17 DP dowodzona przez płk. dypl.
Mieczysława Mozdyniewicza; 25 DP dowodzona przez F. Altera i
podporządkowana w pewnych okresach walki gen. T. Kutrzebie, 26 DP
dowodzona przez płk. dypl. A. Ajdukiewicza. Poza tym Wielkopolska
Brygada Kawalerii, dowo­dzona przez gen. R. Abraha­ma, Podolska Brygada
Kawalerii dowodzona przez płk. L.Strzeleckiego oraz 7 pułk. art.
ciężkiej, 33 i 36 eskadra lotnictwa towarzyszącego, 34 eskadra liniowa,
131 i 132 eskadra lotnictwa myśliwskiego. Dowódcy Armii „Poznań” były
również podporządkowane bataliony Obrony Narodowej: Krotoszyn, Kościan,
Koźmin, Leszno, Ostrów, Oborniki, Opalenica, Rawicz, Wągrowiec i Żnin.

Kilka słów o samym dowódcy Armii „Poznań". Gen. Kutrzeba w okresie
międzywojennym należał do tych, którzy wielokrotnie wskazywali na
niebezpieczeństwo grożące Polsce z zachodu. Np. w swym „Studium
możliwości wojennych Polski i Niemiec" pochodzącym z 1936 r. stwierdzał
„Szansę nasze będą nikłe, jeśli nie rozbudujemy i zmodernizujemy sił
polskich, nie zbudujemy na zachodzie umocnień fortyfikacyjnych i nie
znajdziemy wspólnego języka z tymi, którym również zagraża inwazja
hitlerowska". Myślał wówczas o Czechosłowacji i Związku Radzieckim.

Z uwag gen. Kutrzeby (z wyjątkiem spóźnionej budowy prowizorycznej linii
obronnej „jeziora Żnin-Warta") naczel­ny wódz Rydz-Śmigły nie
sko­rzystał. Koncepcja o antyra­dzieckiej orientacji gotowania się do
walki na zachodzie i takich sojuszów obronnych, odbiegały od myśli
przewodniej „mocarstwowej strategii".

Obejmując jednak w roku 1939 dowództwo Armii „Poz­nań" gen. Kutrzeba
powie­dział:

„Uważam się za wyróżnionego, że będę dowodził jedną, z najlep­szych
armii o dużym zapleczu i składającej się z Wielkopolan, — którzy w
walkach wolnościowych na przestrzeni całej naszej histo­rii dali dowody
męstwa i boha­terstwa. Lud Wielkopolski musiał najczęściej
przeciwstawiać się niemieckiemu „Drang nach Osten". Pomni walki dzieci
wrzesińskich, uporu Drzymałów i bo­haterstwa Powstańców Wielkopol­skich
— będziemy tej ziemi bro­nić na śmierć i życie."

Jakąż tragedię musieli prze­żywać żołnierze Armii „Poz­nań", i ich
dowódca, kiedy po krótkich walkach wypado­wych, m. in. na Wschowę i po
tyczkach ze strażą graniczną, trzeba było wycofać się z Wielkopolski i
pozostawić ją na łasce losu.

Co prawda podstawowym zadaniem Armii „Poznań" mia­ło być: utrzymać jak
najdłużej przedpole Warty i osłonić Póz nań przed zaskoczeniem oraz
skrzydła armii „Łódź" i „Pomorze. W razie ataku przeważających sił
nieprzyja­ciela, przejść na ostateczne li­nie obrony: przedmoście
Byd­goszczy — jeziora Żnin-Gopło, kanał Gopło-Warta-rz. Warta z
wysunięciem się w rejon Konin-Koło i Turek. Lecz już 5 września, w
następstwie skoncentrowanych uderzeń Niem­ców na Warszawę z północy i
południa oraz odwrotu pol­skich armii na tych kierun­kach gen. Kutrzeba
otrzymał rozkaz wycofania się z plano­wanej lini obronnej. Nocami od 5
do 8 września następowało przegrupowanie: 14 DP z rejonu Kłodawy w
kierunku Strzegocin — Rybie — Bielawki; 17 DP z rejonu Dąbie w kierunku
Witonia — Ględzinów — Romartów; 25 DP przez Uniejów — Dąbia do rejonu
Mikołajewa — Gawronki. Brygady kawalerii osłaniały odwrót. Na przedpolu
pozostała jedynie część batalionów Obrony Narodowej, którym na­kazano
utrzymanie linii jezior Skulsk — kanał Gopło — Warta i przedmościa Koła.

W tym czasie, gdy Armia „Poznań" dokonywała przegrupowania i
przy­gotowywała się do rychlej już „Bitwy nad Bzurą" — Niem­cy zajmowali
Wielkopolskę. Pochód odbywał się z zachowaniem dużych ostrożności.
Hi­tlerowcy byli przygotowani na zdecydowany opór, także lud­ności
cywilnej. I na pewno do szłoby do obrony Wielkopolski w skali masowej,
gdyby spo­łeczeństwo było do tej walki należycie przygotowane
orga­nizacyjnie i uzbrojone. Świad­czą o tym przykłady Kłecka, Szamotuł,
Sompolna i wielu innych miejscowości.

Ludność Gniezna, Kłecka l Jan owca chwyciła za broń, po zostawioną na
dworcu w Gnieźnie i mając po 14 nabojów na karabin, podjęła walkę z
re­gularnymi oddziałami hitlerowskimi. Kłeckie przedmoście Gniezna
stawiało opór przez 3 dni. Niemcy kilkakrotnie szturmowali je z użyciem
artylerii i moździerzy tracąc — jak ze­znaje uczestnik tych walk, Ludwik
Ćwikliński — ponad 180 zabitych i rannych.

Szamotulski hufiec Przyspo­sobienia Wojskowego — jak pisze w swoich
pamiętnikach Henryk Kaliszan — pod do­wództwem por. rez. Henrykowskiego,
prowadził walki opóź­niające od Szamotuł do Kut­na, zwalczając po drodze
dywersantów i hitlerowskich skoczków spadochronowych. W potyczce pod
Słupcą, znisz­czył samochód niemiecki, sto­czył także wespół z młodzieżą
Sompolna otwartą walkę z grupą dywersyjną i z oddziałem niemieckim,
idącym od strony Piotrkowa Kujawskiego, zdo­bywając dwa samochody bojowe
i dwa karabiny maszyno­we, zadając Niemcom straty (około 80 oficerów i
żołnierzy). Wycofawszy się też pod og­niem artylerii na Zduny
Koś­cielne, Kiernozie i Iłów, ju­nacy z Szamotuł walczyli aż do 18
września w osłonie przeprawy przez Bzurę. W wal­kach tych wielu zginęło.

Taką postawę wykazała młodzież wielkopolska i ludność cywilna. Wiemy
doskonale, jak oprawcy hitlerowscy mścili się później setkami egzekucji
i mordów.

***

W tym czasie, gdy Niemcy dochodzili do Poznania — Ar­mia „Poznań" z
częścią sił Armii „Pomorze" rozpoczynała sławną bitwę nad Bzurą. Był to
jedyny większy zwrot za­czepny w kampanii wrześniowej.

Wysuwane wielokrotnie przez gen. Kutrzebę propozy­cje uderzenia na
skrzydła i ty­ły nieprzyjaciela były odwle­kane przez Naczelne
Dowódz­two. Połowiczną zgodę uzyska no dopiero 7—8 września.

Od 9 do 12 września trwa też pierwsza faza bitwy nad Bzurą. Zostaje
dokonane ude­rzenie na Stryków i Łęczycę. W nocy z 9 na 10 września, 25
DP po ciężkich walkach od­bija z rąk niemieckich Łęczy­ce; 17 DP zdobywa
Górę św. Małgorzaty i Bryski, 14 DP po bardzo ciężkich walkach
opa­nowuje Piątek.

Rozbita zostaje prawie cał­kowicie 30 DP niemieckiej i część oddziałów z
10, 17 i 24 DP. Na polu walki Niemcy po zostawiają setki rannych i
za­bitych. Nasze wojska biorą ponad 1500 jeńców, niszczą dzie­siątki
czołgów (tylko kompa­nia dowodzona przez kpt. Gło­wackiego aż 22), dział
i samo­chodów. Część czołgów i samochodów można by, co prawda użyć do
dalszej walki. Poziom wyszkolenia technicznego na­szych żołnierzy był
jednak ta­ki, że zdobyty sprzęt trzeba było niszczyć. Przykładowo w 1
batalionie 68 pp. było dwóch umiejących prowadzić samo­chód. W wyniku
tych walk, gen. Blaskowitz, jak podają źródła niemieckie, jest bliski
wydania rozkazu wycofania się wojsk hitlerowskich na Łódź. Na teren tych
walk, by podtrzymać ducha żołnierzy niemieckich, przybywa osobiście
Hitler. Opór nieprzyjaciela, krzepnie, lecz pomimo ściąg­nięcia w ten
rejon walki nowych oddziałów niemieckich, Armia „Poznań” z częścią sił
Armii „Pomorze” opanowała linie: Ozorków — Celestynów — Warszyce —
Popówek i las Głowno.

Wysunięte przez gen. Kutrzebę żądanie, by dla wykorzy­stania powodzenia
wzmocnić uderzenie Armii „Poznań" także innymi jednostkami i lotnictwem,
nie zostało wzięte
pod uwagę. Wysunięta grupa gen. Knolla utknęła w natarciu. Wielkopolska
Brygada Kawalerii toczy ciężki bój pod Głownem, a 14 DP na przedpolu
Strykowa. Spory i ambicje niektórych wyższych dowódców oraz brak
dyrektyw Naczelnego Dowództwa, (które dawno już opuściło Warszawę),
stwarzały sytuację, że w tym czasie, gdy Armia „Poznań" miała
powodzenie, inne jednostki nawet będące w pobliżu (jak np. 4 DP) nie
włączyły się do walki.

Duch w Armii „Poznań" był do tego czasu wspaniały. Żołnierz wierzył w
swego dowód­cę, bił się dzielnie i bohater­sko szedł na bagnety. Wobec
zbyt wczesnego wycofania się Armii „Łódź" i trudności, o których była
mowa, gen. Kutrzeba podejmuje decyzję wstrzymania natarcia i
przegrupowania wojsk. W dniach 13—15 września rozpoczęła się a druga
faza bitwy nad Bzurą i cofanie się z zajętych terenów. Rozkaz ten
zaskoczył oficerów niższych szczebli dowodzenia, pełnych wiary w
zwycięstwo. Żołnierze dosłownie płakali, kiedy nakazano odwrót. Duch
bojowy w oddziałach osłabł. Przegrupowanie i próba przebicia się do
Warszawy odbywają się pod ciągłym działaniem zmasowanych uderzeń
lotnictwa nieprzyjacielskiego.

Naszych samolotów nie wi­dać nawet na lekarstwo. Grupa Operacyjna gen.
Knolla odchodzi na przeprawę przez Bzurę. Gen. Bortnowski, który
rozpoczął 14 września natarcie w kierunku Łowicza — wstrzymuje je. Walki
pod Łowiczem, Sochaczewem, Żychlinem i Kiernozią, to już tylko cień
tego, co się działo na przedpolu Łęczycy, Piątka, Soboty. Strykowa i
Główna. Druga faza bitwy nad Bzurą zo­stała przegrana.

Zeskanowane przez Jerzego Czartoryskiego, 28 XII 2010, w Aylmerze, QC.,
z oryginalnej strony „Tygodnika Zachodniego”, która to strona była juz w
dosyć opłakanym stanie i nie wróżyłem jej długiego, życia.

ARMIA „POZNAŃ” W KAMPANII WRZEŚNIOWEJ

Jerzy Kirchmayer

O BOHATERSTWIE WIELKOPOLAN

„Tygodnik Zachodni” Nr 1, Rok 1, 10 XI 1956

WSPOMNIENIA WRZEŚNIA są jeszcze ciągle żywe w naszym narodzie.
Straszliwa klęska, beznadziejne boje na straco­nych placówkach,
rozpaczliwe noce, w których uświadamialiśmy sobie popeł­nione błędy
polityczne i wojskowe, za­bójczą niższość uzbrojenia, nicość rzą­dzącej
kliki, potem o świcie nowy bój, tylko jeszcze bardziej beznadziejny. W
nierównej walce łamały się charak­tery. Była zaleszczycka szosa. To są
fakty i któżby ich bronił. Ale są fakty o wiele ważniejsze i przyszedł
czas, gdy powinniśmy spojrzeć im prosto w oczy. Postawa naszego narodu,
jako ca­łości uniemożliwiała wszelkie hańbiące konszachty z wrogiem. Nie
padaliśmy na kolana zamiast strzelać, nie zawie­raliśmy układów. Mimo
wszystkich błę­dów i wypaczeń biliśmy się lepiej od innych.

Potworna machina niemiecka zasko­czyła nas pierwszych nieznaną
dotych­czas skutecznością działania broni pan­cernej i lotnictwa. W rok
później mocarstwa zachodnie, w porównaniu, do których byliśmy karłem,
dały się za­skoczyć jeszcze skuteczniej. Ich klęska była w porównaniu do
naszej jeszcze bardziej druzgocąca. A przecież mogli wyzyskać
doświadczenia wrześniowe przecież mieli prawie o rok więcej cza­su od
nas, ażeby lepiej przygotować się do walki. Wojna niemiecko-radziecka
wybuchła prawie w dwa lata po na­szym wrześniu. Weźcie cyrkiel i zmierz
cię, jak szybko wojska hitlerowskie posuwały się w głąb Polski w 1939
roku w głąb Związku Radzieckiego w roku 1941! U nas Niemcy osiągnęli
linię Bugu mniej więcej w 17 dniu wojny, czyli na głównym kierunku ich
uderzenia z za­chodu na wschód przeszli w tym czasie około 400
kilometrów. W Związku Ra­dzieckim Niemcy, osiągnęli Dniepr pod
Smoleńskiem w 25 dniu wojny, przechodząc w głównym kierunku ich
uderze­nia na Moskwę około 600 km. W Polsce posuwali się, więc z
przeciętną szybko­ścią około 24 km na dobę, w Związku Radzieckim
dokładnie tyleż samo. Tak straszliwa była jeszcze po dwóch latach potęga
i przewaga hitlerowców. Ale po katastrofie we Francji pozostał
nietknię­ty obszar Anglii; szybkie postępy nie­mieckie w Związku
Radzieckim ledwo nadgryzły niezmierzone obszary tego mocarstwa, gdy
polski obszar skończył się dla Niemców właśnie w owym 17 dniu Wojny.
Zapewne te liczby-nie usprawiedliwiają w najmniejszym stop­niu rządów
przedwrześniowych i przedwrześniowego dowództwa polskiego, ale naród
nasz nie ma nic sobie do zarzu­cenia. Przeciwnie.

Czytałem powieść o wrześniu, nagro­dzoną, powieść. Tam jest rozprawa z
sa­nacyjnym rządem i dowództwem, ale tam jest także sponiewieranie
krwawe­go, jakże ofiarnego wysiłku zbrojnego całego narodu. Czyta to
młodzież, której jeszcze nie było na wrześni owych polach bitew. Powieść
ta jest we wszystkich bibliotekach. Na podstawie tej lektury młodzież ma
pełne prawo odwrócić się ze wzgardą od tego, co się we wrześniu działo.
A skąd dowiedzą się młodzi, jak to w bitwie nad Bzurą 8 polskich dywizji
i 3 brygady kawalerii bez broni pancernej biło się do ostatka z
druzgocącą przewagą niemiecką a zwłaszcza w artylerii, lotnictwie i
broni pancernej. Kto im opowie, jak prawie w pień wyrżnięta została w
bojach dywizja grudziądzka, toruńska, jak walczyły dy­wizje armii
„Poznań”? Kto z młodych dostanie do ręki listy strat naszych pułków i
pochyli głowę nad niekoń­czącą się litanią poległych i rannych. Kto
przypomni, że tylko w jednej bit­wie nad Bzurą padł w walce dowódca
grupy operacyjnej (korpusu) gen. Bołtuć, dowódca 14 dywizji
wielkopolskiej gen. Wład, dowódca Pomorskiej brygady kawalerii gen.
Skotnicki, dowódca 4 dy­wizji piechoty pułkownik Rawicz-Mysłowski,
dowódca 16 dywizji pie­choty pułkownik Świtalski, ranni zo­stali dowódca
Wielkopolskiej brygady kawalerii gen. Abraham, dowódca 27 dy­wizji
piechoty gen. Drapella? A homeryczne, ociekające krwią szturmy pol­skie
w Puszczy Kampinoskiej, w Bo­rach Tucholskich?

Dlaczego mamy poniewierać a w naj­lepszym, razie zatajać to, z czego
naród nasz ma pełne prawo być dumny? Dlaczego to Polak nie ma „z dumą na
czole i z wyzwaniem w oku" powiedzieć innym w kraju, za granicą,
powiedzieć przede wszystkim młodym, powiedzieć dzieciom — ja tam byłem,
ja tam się biłem, tam straciłem rękę i za to właś­nie mam ten krzyżyk
Virtuti Militąri?

Dotychczas Polak wolał tak nie mó­wić w naszym kraju. Mógł natomiast
przeczytać, jak w literackiej fantazji poczęty polski generał upił się
we wrześniu i utonął w rzece. Zamiast bić się z wrogiem.

ŻOŁNIERZOM WIELKOPOLSKIM należą się za wrzesień 1939 r. szczególnie
ciepłe słowa uznania. W największej bitwie tej kampanii, wzięli oni
udział rozstrzygający i zwycięski. Błysnęła wtedy, na krótko wprawdzie
nadzieja, że uda się nam zatrzymać niepowstrzymany dotychczas pochód
wroga i przeciąć pasmo jego powodzeń. Żołnierz wielkopolski okupił to
krwawo. Nie jego winą było, że błędy dowództwa a przede wszyst­kim
olbrzymia przewaga nieprzyjaciela nie pozwoliły wykorzystać odniesionego
zwycięstwa, i że w ostatecznym wyniku został okrążony i uległ w
nierównej walce.

Na terenie Wielkopolski działała ar­mia „Poznań" pod dowództwem gen dyw.
Kutrzeby. W skład armii wcho­dziły głównie oddziały zmobilizowane w
Wielkopolsce. Były to 14, 17 i 25 dywizje piechoty, Wielkopolska brygada
kawalerii i wiele różnych oddziałów artylerii, saperów, łączności,
lotnictwa broni pancernej i służb.

Prócz nich wchodziły w skład armii „Poznań" spoza Wielkopolski — 26
dy­wizja piechoty (Skierniewice, Łowicz, Kutno) i Podolska brygada
kawalerii.

Na terenie Wielkopolski mobilizowały się ponadto liczne formacje
nieregular­ne. „Kraj był gęsto zaludniony — napisał, gen. Kutrzeba w
swojej relacji z kampanii wrześniowej — elementem czysto polskim.
Większość ludności za­mieszkuje wsie. i osady i posiada za­lety
doborowych żołnierzy". Ponieważ jednak brakowało broni, zwłaszcza
cięż­kiej, ażeby wystawić dywizje rezerwo­we, a rozporządzano tylko
pewną nadwyżką karabinów i karabinów maszynowych, więc użyto jej do
sformowania dwóch, brygad Obrony Narodowej („Poznań" i „Kalisz") w
składzie 14 batalionów („Kcynia", „Żnin", „Wągrowiec”, „Oborniki",
„Szamotuły" „Opalenica", „Kościan", „Leszno" „Ra­wicz", „Krotoszyn",
„Jarocin", „Poz­nań I, „Poznań II" i „Ostrów"). Były to jednostki
pomocnicze, wprawdzie niedostatecznie uzbrojone, ale dorównywające
duchem bojowym oddziałom re­gularnym.

Ponieważ Obrona Narodowa składała się wyłącznie z rezerwistów
pochodzą­cych, z Wielkopolski, ponieważ odegrała zaszczytny rolę w
działaniach wojen­nych, warto przytoczyć ocenę, jaką jej dał sam dowódca
armii:

„Bataliony Obrany Napadowej były sformowane z doborowych rezerwistów
naro­dowości polskiej. Były to oddziały mobili­zowane na wzór milicji
szwajcarskiej, jed­nak o dużo słabszym uzbrojeniu, niż od­działy wojska
regularnego. Duch batalio­nów; Obrony Narodowej był znakomity, chociaż
wyszkolenie jeszcze surowe. Gdy wojna wybuchła, bataliony Obrony
Narodowej były nieskonsolidowanym organiz­mem dla boju, ale cennym
elementem, jako uzupełnienie armii w czasie późniejszym. Szczególnie
zupełny brak uzbrojenia przeciwpancernego, mała ilość broni maszyno­wej,
brak taborów itp., uniemożliwiał uży­cie tego wojska w sposób dowolny.
Trzeba było działać nim tylko na kierunkach drugorzędnych, w obronie na
miejscu. W walkach ruchowych i przy silnych marszach musiała Obrona
Narodowa mieć duże trudności."

NIEMIECKIE UDERZENIE w dniu l września wyszło z Pomorza Zachodniego i
Prus Wschodnich, omijając Polskę od północy i południa. Nie stała się,
więc dlatego terenem większych działań wojennych. Dowództwo niemieckie
skierowało na nią tylko pododdziały Grenzschutzu, jeden pułk piechoty i
dopiero od 6 września całą dywizje piechoty. Armia „Poznań” nie została,
więc początkowo związana ważniejszą walką. Jednak już w pierwszych
dniach wojny wytworzył się ogólny kryzys na całym froncie wskutek
gwałtownych postępów niemieckich. Wszystkie armie polskie, za wyjątkiem
jednej tylko armii „Poznań” zostały odrzucone ze swych stanowisk
obronnych wysuniętych nad granicę i zmuszone do odwrotu. Wśród nich
zna­lazła się armia „Łódź". Jej szybki od­wrót na wschód odsłonił
Wielkopolską od południowej strony. Położenie dru­giego sąsiada, armii
„Pomorze", było również bardzo trudne i groziło odsło­nięciem północnego
skrzydła armii „Poznań". W tych warunkach gen. Ku­trzeba albo musiał
nacierać na Niem­ców gniotących armię „Łódź", ażeby ją odciążyć, albo
też trzeba było opuścić Wielkopolskę, ażeby nie być w niej okrążonym i
zniszczonym. W dniu 3 wrze­śnia trzeba było zdecydować się na jedno z
dwojga. Gen. Kutrzeba czuł się na siłach ze swoją nietkniętą jeszcze
armią uderzyć na Niemców i zapropo­nował to naczelnemu dowództwu. Nie
uzyskał — wbrew swemu spodziewa­niu —zgody, otrzymał natomiast rozkaz
odwrotu na linię Żnin — Gopło — Ko­ło — Konin, co było równoznaczne z
opuszczeniem Wielkopolski bez walki.

W następnych dniach sytuacja ogól­na na całym froncie stała się tak
ciężka, że naczelne dowództwo zarządziło odwrót wszystkich sił i na
wschodni brzeg Wisły. W dniu 6 września gen. Kutrzeba rozmawiał
telefonicznie z mar­szałkiem Śmigłym, który przynaglał go do odwrotu:

„Zaklinam, aby pan możliwie szybko maszerował na Warszawę!"

Jednak taki odwrót nie był już mo­żliwy, ponieważ 8 armia niemiecka,
po­suwająca się przez Łódź na Warszawę, wyprzedziła już armię „Poznań" o
2 przemarsze dzienne. Ażeby, więc wy­pełnić rozkaz naczelnego dowództwa
trzeba było stoczyć zwycięską bitwę z 8 armią. Nadarzała się do tego
korzystna sposobność. Niemcy w pościgu za uchodzącą na Wisłę armią
„Łódź" wy­stawili swoje lewe skrzydło pod ude­rzenie armii „Poznań".
Dostrzegł to gen. Kutrzeba i, postanowił uderzyć poprzez Bzurę w rejonie
między Łęczycą a Ło­wiczem w kierunku południowym, ażeby w tym miejscu
pobić Niemców i umożliwić sobie odwrót do Warszawy. Na tą decyzje,
wpłynęła w niemałym stopniu obawa, „że nastąpi demorali­zacja wojska
marszami bez walki, tym bardziej, że gros żołnierzy żąda wprost tej
walki, nie rozumiejąc ciągłego wy­cofywania się... Głosy te były coraz
licz­niejsze, głosy ostrej krytyki w stosunku do władz i dowództw
wojskowych" (re­lacja jednego z oficerów sztabu armii „Poznań").
Naczelne dowództwo naci­skane przez gen. Kutrzebę zgodziło się wreszcie
na jego propozycję, Do zapla­nowanego działania miała być wciąg­nięta
również armia „Pomorze". Jednak gen. Kutrzeba obawiając się, że Niem­cy
mogą spostrzec polskie przygotowa­nia; do natarcia, przyspieszył je o 2
dni, co sprawiło, że armia „Pomorze" me doszła na czas i w ostatecznym
wyniku wykonano natarcie niedostatecznymi siłami. Uderzyła, bowiem w
nocy 9/10 września tylko sama armia „Poznań".

[]

O tym nie wiedzieli oczywiście żołnierze. Uderzyli z furią. Rozbita
została niemiecka 30 dywizja piechoty, utraciła 1500 jeńców, prawie całą
artylerie dywizyjną lekką i ciężką, dowódca dywizji został ranny, moc
poległych za­legło pole bitwy Gen. Kutrzeba napi­sał o tym boju:

„Przeciwnik odchodził powoli, ponosząc ciężkie straty. Lecz i nasze
krwa­we straty były wysokie, mimo że w tych dniach ani lotnictwo, ani
czołgi nieprzy­jaciela nie występowały w tych ilościach, jak w
następnych dniach bitwy. Mogiły bohaterów pod Łęczycą — 25 D.P., —
Celestynowem — 17 D. P., — Piątkiem — 14 D. P., Uniejowem — Podolska B.
K., Bielawy pod Głownem — Wielkopolska B. K, — będą mogły kiedyś
świadczyć o tym, jak armia poz­nańska pojęła swój żołnierski obowią­zek
bicia Niemców".

Pod wpływem polskiego natarcia Niemcy zatrzymali marsz na Warszawę i
ściągali spiesznie posiłki nad Bzurę. Wnet cała 8 armia i znaczne siły
10 ar­mii znalazły się na polu bitwy. Osiem polskich dywizji piechoty,
trzy brygady kawalerii i oddziały Obrony Narodowej zostały otoczone
przez dwukrotną prze­wagę niemiecką. Jeszcze większa była przewaga w
artylerii ciężkiej — na 25 polskich baterii Niemcy rozporządzali 114
bateriami. Przewaga broni pancer­nej i lotnictwa była druzgocąca.

[]

Okrążone armie polskie usiłowały otworzyć sobie drogę do Warszawy.
Do­szło do rozpaczliwych, nadzwyczaj krwawych walk. Jedną z nich —
ostat­ni bój 17 dywizji gnieźnieńskiej pod Sochaczewem — opisał
niemiecki major szt. gen. Kielmansegg:

„Noc była bardzo niespokojna, ubezpieczenia straciły bardzo dużo.
Wczesnym rankiem strzelanina ta przerodziła się w silny zgiełk bitewny.
Według swego zwyczaju Polak uderzył z zapadnięciem zmro­ku
niespodziewanie dużymi siłami od pół­nocy i północnego zachodu. Jego
natarcie trafiło w naszych wysuniętych strzelców i motocyklistów i
zostało krwawo odparte. Jednak stopniowo stawało się coraz bar­dziej
widoczne, że natarcie sięga bardziej na południe, a jego punkt ciężkości
wypada przy D. Ruszki. Nieprzyjaciel chce za wszel­ką cenę wywalczyć w
tym miejscu przeła­manie w kierunku Sochaczewa i tym sa­mym przejść
przez Bzurę. Szturmując w tym kierunku na całego, Polak dochodzi
częściowo aż, do szosy Rybno — Młodzieszyn i aż pod stanowiska ogniowe
jednego z naszych dywizjonów artylerii, który broni się nadzwyczaj
skutecznie ogniem na wprost. Rozwinięty przy samym skrzyżowaniu dróg D.
Ruszki batalion wyżej wymienionej hannowerskiej dywizji piechoty
zatrzymuje najdzielniej wykonaną obroną polskie uderze­nie, poprowadzone
z największą wściekło­ścią. Jednak rozpaczliwy nacisk Polaków wytwarza
także i w tym miejscu nieprzy­jemne położenie i pewne zagrożenie.
Bata­lion strzelców, trzymany dotąd w odwodzie i wzmocniony czołgami,
ruszył do przeciw natarcia od północnego wschodu. Trafił w skrzydło
nieprzyjaciela nacierającego w kierunku skrzyżowania dróg i wywalczył w
tym dniu rozstrzygnięcie..."

Po tym rozpaczliwym szturmie reszt­ki 17 dywizji, okrążone bronią
pancer­ną, bite ogniem artylerii, zgniecione na­lotami bombowymi złożyły
broń. Pra­wie doszczętnie została zniszczona 14 dywizja piechoty. Do
Warszawy przez Puszczę Kampinoską przebiły się po kilkudniowych ciężkich
walkach głów­ne siły 25 dywizji Wielkopolskiej i Po­dolskiej brygady
kawalerii, biorąc jeszcze udział w obronie stolicy.

Żołnierzy wielkopolski walczył do ostatka.

Zeskanowane w Aylmerze, 24 września 2010 przez Jerzego Czartoryskiego, z
maszynopisu z ręcznymi poprawkami autora, (które to wprowadziłem).

BITWA NAD BZURĄ

Bój pod Ruszkami koło Sochaczewa w dn. 16 września 1939 r. spisał
dowódca 4~ej baterii 17 Pułku Artylerii Lekkiej

Adam Czartoryski

1. Wprowadzenie. Urodziłem się 16 stycznia 1906 r.

Maturę zdałem w roku 1924 w III klasycznym gimnazjum im. Stefana
Batorego we Lwowie. Studiowałem następnie aa Poli­technice lwowskiej na
wydziale rolniczo-leśnym. W latach 1929/30 odbyłem służbę wojskowa w
Szkole Podchorążych Rezerwy Artylerii we Włodzimierzu Wołyńskim w I
baterii kon­nej, otrzymując przydział do 10 Dywizjonu Artylerii Konnej,
gidzie, co drugi rok odbywałem 6-cio tygodniowe ćwiczenia wojs­kowe,
przeważnie na manewrach lub koncentracjach artylerii wraz z, ostrym
strzelaniem. Odbyłem kurs dowódców baterii w Centrum Wykształcenia
Artyleryjskiego w Podgórzu koło Torunia. W ostatnich dniach sierpnia
1939 r. otrzymałem powołanie do wojska do 17 Pułku Artylerii Lekkiej do
Gniezna. Otrzymałem nominację na dowódcy baterii 4~ej, którą objąłem 1
września i sprawowałem dowództwo do końca kampanii w Armii "Poznań", w
grupie Operacyjnej /G.O./ gen. Knoll-Kownackiego. Dowódcą II Dywizjonu
/baterii 4, 5 i 6/ był do dnia 16 września major Alojzy Krannerwetter,
odznaczony Krzyżem Walecznych za rok
1920, ranny w nogę w bitwie pod Ruszkami koło Sochaczewa.

2. W dniach od 9 - 12 września brałem udział w t .zw. "wypadzie na
Stryków", w którym, z nieznaczną przewagą nad wrogiem, zdo­bywaliśmy
sukcesywnie teren. Wypad nasz spowodował gwałtowne wycofanie się Niemców
spod Warszawy, którą ogłaszali już, jako zdobytą, aby ratować swoją
sytuację. Odciążyli przez to otoczoną Warszawę, ściągając swe siły nad
Bzurę przeciw naszym wojskom, o których mieli przesadnie wygórowane
mniemanie.

12-go września wieczorem doszedł nas niespodziewany i zaska­kujący
rozkaz wycofania się z powrotem są Bzurę /koło Kter/ na jej północną
stronę, nie mając kontaktu z czekającymi
biernie wojskami niemieckimi.

W pierwszym tygodniu wojny dowództwo 6-cj baterii II Dywizjonu objął
kpt. Ludwik Głowacki i dowodził nią do końca kampanii. Dalsze
współdziałanie mojej 4~ej baterii odbywało się często z.6-tą kpt.
Głowackiego, gdyż 5-ta bateria była przeważnie od­komenderowana do
innych jednostek /25 dywizji-?/. Po wypoczynku baterie 4, /moja/ i 6, /
kpt. Głowackiego/ zostały skierowane marszami, przeważnie nocnymi,
przez, miasto Kiernozię i przez Rybno do Cyprianek, dokąd nasze dwie
baterie dotarły, wczesnym rankiem dnia l6 września, nie mając
bezpośredniej styczności z nieprzyjacielem. W nocy z 15 na 16 września,
gdy przejeżdżaliśmy przez Kiernozię stała ona w ogniu pożarów. Zaraz po
przybyciu do Cyprianek zostaliśmy wezwani przez dowódcę dywizjonu na
odprawę, gdzie otrzymaliśmy rozkaz wykonania natarcia na Sochaczew,
który został ostatnio zajęty przez wroga. Natarcie to wyznaczono na
12-tą godzinę, wobec czego szybko wskazaliśmy stanowiska naszym bateriom
i zajęliśmy swoje punkty obserwacji i dowodzenia. Stano­wiska ogniowe
obu baterii znajdowały się na północnym skraju lasu Zofiówka, 6-ta
bliżej, a 4~ta nieco dalej na wschód, skierowane na kierunek Sochaczewa,
oddalonego o kilka km od miasta i Bzury.

3. Po zajęciu naszych stanowisk ujrzeliśmy wyłaniające się z zabudo­wań
dworu w Ruszkach liczne czołgi niemieckie. Obie strony zostały tym
zaskoczone, nasze baterie musiały skierować się ku północy, /były to
haubice 100 mm/. Otworzyłem ogień "na wprost" na dodrze widoczne czołgi
na otwartym terenie. Odległość naszych dział do czołgów nie przekraczała
2 km. i czołgi te mogły w ciągu paru minut przebyć dzielącą nas
przestrzeń i zniszczyć, obie baterie bez własnych strat. Tymczasem
pomimo tego zaskoczenia, polscy kanonierzy okazali więcej odwagi i
nerwowej wytrzymałości i spowodowali załamanie się ataku czołgów, które
zatrzymały się, a następnie wycofały spiesznie z pola widzenia ze stratą
swoich 22 czołgów. Czas trwania tej bitwy oceniam na 2-3 godzin.
Niemieckim oddzia­łem atakującym nasze stanowiska był zmotoryzowany pułk
"S.S. Leibstandarte Adolf Hitler", a jego dowódcą Obersturmfuhrer
Dietrich Sepp.. Co się działo w czasie tej bitwy niech najlepiej opowie
dowódca 6-ej baterii, wyżej już cytowany kpt. Głowacki, najbliższy
ówczesny mój sąsiad i kolega. Cytuję te słowa z jego książki wydanej w
r. 1969 pod tytułem "17 Wielkopolska Dywizja Piechoty w Kampanii 1939
r.". Jest to najpełniejsza i najsolidniejsza po­zycja naszej literatury
z, tego okresu, jaką spotkałem. Jest wynikiem jego przeżyć, licznych
kontaktów z okresu pobytu w Offlagu /Woldenberg - Dobiegniew/ w czasie
całej dalszej wojny, a następ­nie szczegółowych uzupełnień w okresie
powojennym, gdy nadal peł­nił służbę wojskową, jako zawodowy oficer, po
przejściu przez, ciężki okres PRL, do czasu emerytury.

Książka ta o objętości 225 stron, podaje moc szczegółów i ogól­nych
wiadomości, jest kroniką przedstawiającą o ile możności su­cho fakty nie
próbując analizy i rezygnując z syntezy. Będzie ona dzięki swej
prostocie dla kolegów drogą pamiątką, dla historyka bogatym źródłem
zastępującym nieistniejące dokumenty. Wysiłki au­tora obejmują ponadto
liczne spisy poległych, rannych i zaginionych oraz nawet wykazy
żołnierzy, pochowanych na poszczególnych cmentarzach, o ile było to
wówczas możliwe.

4. Do tej oceny należy jednak dodać pewne wyjaśnienia wykazujące, że
każdy żołnierz ma swoje granice wytrzymałości fizycznej, nerwowej.
Przepisuję wyłącznie wyjątki z książki Głowackiego tyczące boju pod
Ruszkami, na stronach 138 i 139:

"Nerwy napięte do ostatka I nagle czuję jakby pchniecie sztyletem w
samo serce. Błysk zrozumienia strasznej prawdy - "Czołgi! Całe masy
brunatnych czołgów! Patrzę odrętwiały, "czuję lodowaty chłód śmierci,
który czai się obok. Żegnam się w myśli ze spokojnym do niedawna
domem, żoną i dzieckiem. To nie ważne, że zginiemy. Chodzi tylko o to,
aby zniszczyć, choć jeden, choć dwa czołgi nieprzyjacielskie, bo cóż
ja mogę zarobić z moją samotną /?/ baterią przeciw takiej potędze"

"Telefonuje oficer ogniowy: Zapalniki natychmiastowe skończył się,
jakimi zapalnikami strzelać? Jakie masz?! Kamienie wkręcaj, ale
strzelaj! Czołgi rozjeżdżają się w trzech kierunkach. Jak się później
dowiedziałem Obergruppenfuhrer Dietrich Sepp ze swym sztabem
obserwował bezradnie niezrozumiały dla niego pogrom podległego mu
pułku pancernego S..S. Leibstandarte Adolf Hitler?.

Do powyższych cytatów wyjaśnię jedynie, że pomimo utraty równowa­gi i
rozeznania sytuacji może chwilowej u kpt. Głowackiego, obaj dowódcy
baterii byliśmy niezauważeni przez nieprzyjaciela, który koncentrował
się wyłącznie na stanowiskach naszych 2 baterii. Gdyby jednak odkrył
punkty dowodzenia oddalonych od czołgów jedy­nie o kilkaset metrów,
bylibyśmy niewątpliwie bez trudu zlikwido­wani. Kpt. Głowacki dodaje
następnie:

"Byłem potem na pobojowisku...."

Mnie natomiast bezpośrednio z pola walki wezwał do siebie przej­mujący
dowództwo Dywizjonu po rannym majorze Al. Krannerwetterae kpt.
St.Piwakowski, zwracając się do mnie, jako dowódcy 4 baterii, która
odegrała główną rolę w boju pod Ruszkami. Odprawa u kpt. Piwakowskiego z
powodu zaistniałej sytuacji, przeciągnęła się do nocy. Kpt. Głowacki
tymczasem obejrzał dokładnie pobojowisko i usta­lił liczbę zniszczonych
czołgów.

Z kpt. Głowackim spotkałem się po wojnie w latach 60-tych. Wówczas
skorygował wspomnienia w swojej książce o tyle, że napisał o 4-ej
baterii, że "włączyła się ona w czasie bitwy do jego baterii i że 4-tą
baterię podporządkował sobie. Stwierdzam, że po nerwowym kryzysie, o
którym sam pisze w swej kpt. Głowacki włączył się do bitwy i wraz
działającą już 4-tą baterią, działał odważnie i skutecznie do końca, i
żadne podporządkowanie ni miało miejsca.

O swojej roli w tej bitwie chcę jeszcze krótko donieść, że rozpoznałem
niemieckie czołgi od razu, gdy ukazały się wyjeżdżając z obsza­ru
folwarku Rusaki na widoczną przestrzeń, otworzyłem zaraz ogień swojej
baterii /4-ej/ i prowadziłem go do końca bitwy t. j. do zaniknięcia
czołgów z pola widzenia, dodając jeszcze kilka końcowych strzałów.

Nie jestem w stanie podać, która bateria wiele czołgów zniszczyła; tego
podziału i kpt. Głowacki nie próbował podać, gdyż nie dało się tego
stwierdzić.

Następnie wspomnę jeszcze, że nazajutrz;, 17 września, 7 dywizji
polskich, czyli okrągło około 100.000 ludzi naszego wojska zbierało się
do przeprawy przez Bzurę poniżej Sochaczewa i została zupełnie
zdezorganizowane i rozproszone jedynie przez lotnictwo niemieckie, gdyż
o ile wiem, wojska lądowe nie wszczynały żadnego działania zaczepnego po
swej klęsce pod Ruszkami. Natomiast lotnictwo niemiec­kie działało w
pełni, jakby nie zdając sobie sprawy z wydarzeń a dnia poprzedniego.

Na koniec kieruję następujące pytania do odpowiednich i
odpowiedzial­nych władz państwowych i wojskowych, które mogą udzielić
wyjaśnia­jącej odpowiedzi:

I. Jakie jest znaczenie boju pod Ruszkami, z dn. 16 września 1939 r.
prowadzonego przez dowódców dwu baterii 17 PAL /4 i 6/. Czy był to
jedynie epizod lokalny chwilowej przewagi polskiej i drobnej porażki
niemieckiej, niemającej znaczenia poza pobojowiskiem i samym terenie
walki? Czy można z drugiej strony uznać tę bitwę za klęskę pułku
pancernego o charakterze reprezentacyjnym, który nie zdołał się już
odrodzić do stanu gotowości bojowej do końca kampanii, co uważamy za
niedwuznacznie dokonane.

II. Czy brak inicjatywy bojowej ze strony niemieckiej w następ­nych
dniach był wynikiem tej porażki, na jaką skalę i na jak długo? Ta
bierność wyraźnie dała się zaobserwować.

III .Jak dotąd rola całości w stosunku do 4-ej baterii nie została
definitywnie oceniona. Nie zostało również oce­nione bohaterskie
zachowanie i spokój obsługi tej baterii na stanowisku ogniowym i nie
uwzględniono wytrzymania bezpośred­niego ataku czołgów, których ilość
jest również niesprecyzowana, a oceniana przez, nas różnie, na około
setkę u niektó­rych /płk. Zawilski/ nawet na 140.

IV. W moich oświadczeniach dążę usilnie o uznanie i stwier­dzenie, że
udział 4~ej baterii w bitwie pod Ruszkami w dniu 16 września 1939 r.
był, co najmniej równy udziałowi 6 baterii, oraz aby te stwierdzenia
mogły być dokonane w terminie nieprzekraczającym przedawnieniem,
ważności tego rodzaju decyzji.

Wrzesień 1994 r.

Dr. Adam Czartoryski, Kpt.

Dowódca 4 baterii 17 PAL

w Kanpanii wrześniowej 1939 r,

01-635 Warszawa

ul. Krechowiecka 5 m 15

Tel. 33 88 72

P.S. (ręczna notatka autora)

Powyższa treść spisałem według mojej najlepszej wiedzy, na skierowane do
mnie życzenie, abym się w tej sprawie wypowiedział. Skierowanie to
zostało zwrócone przez Związek Żołnierzy Armii Krajowej, Oddział
Centralny w Warszawie, w jesieni 1994 r.

A.Cz.

Zeskanowane przez Jerzego Czartoryskiego, w Aylmerze, QC 29 XII 2010 r.,
z bardzo zniszczonego, zżółkniętego wycinka z Głosu Wielkopolskiego.

4-ta bateria, którą dowodził nasz Ojciec również strzelała do tych
czołgów pod Ruszkami.

Płk. Głowacki mieszkał przez jakiś czas na Sołaczu, w Poznaniu. Spotkał
się z Tatusiem i przyznał racje, że 4ta bateria również brała udział w
tej bitwie. Głowacki wspomniał o tym w jakiejś późniejszej publikacji.
Więcej informacji na ten temat znajduje się w muzeum w Sochaczewie.
Niestety Tatuś, nie dosyć energicznie wyjaśnił swój udział pod Ruszkami,
nie chciał polemizować z Głowackim, któremu było to na rękę, dostał
przecież za tą bitwę Virtuti Militari (?). Według niektórych opracowań,
to 4ta bateria zniszczyła te czołgi, ponieważ bateria Głowackiego stała
za daleko i nie miała tak dobrego wglądu na pole bitwy jak bateria
Tatusia. Nawet Niemcy nie mogli zrozumieć, jak to sama bateria
Głowackiego mogła wyrządzić im takie szkody.

BATERIA WALCZY

Płk. Ludwik Głowacki

Ilustrowany dodatek tygodniowy Głosu Wielkopolskiego, Nr 39, Poznań, 25
IX 1949 r., Rok IV

[]

Zaczęło świtać, gdy stanąłem z baterią dnia 16 września w miejscowości
Cyprianki. Byliś­my zmęczeni i niewyspani, ale zado­woleni, że upiorny
marsz nocny, wśród łun i pożarów, mamy już za sobą. Krą­żyły też
pogłoski, że idziemy, do odwo­du na odpoczynek.

Od strony Łowicza słychać odgłosy walki armii „Toruń”.

Około godziny 9 usły­szałem z nagła ogień kar rabinów maszynowych. Z
rejonu dworca Ruszki, pędziły wozy taborowe szybko „na łeb na szy­ję” w
stronę Cyprianek. O tym, aby we dworze Ruszki mógł być nieprzy­jaciel,
mowy nie było. Skąd, więc ta strzelanina i ten pośpiech?
Zatelefo­nowałem do dowódcy dywizjonu, ale i tam nie otrzymałem żadnych
wy­jaśnień. Po jakimś czasie strzały ucichły.

Szedłem na kwaterę. Mżył drobny deszczyk. Może to on był sprawcą
jakiegoś nieporozumie­nia? Może to postrzelały się własne oddziały?
Gu­biłem się w męczących domysłach. Na kwaterze rodzina uchodźców,
któ­ra pyta, dokąd ma je­chać. Powtórzyłem stereotypowe: „Za Wisłę”. W
odpowiedzi dowie­działem się, że oni stam­tąd właśnie uciekli przed
Niemcami, że Niemcy są w Wyszogrodzie. Nie uwierzyłem. Pomyślałem sobie
— „Typowi panikarze.

Była godzina 10.30. Rzuciłem się na łóżko i od razu usnąłem.

W pół godziny później otrzymałem rozkaz natychmiastowego meldowania się
wraz ze zwiadem u dowódcy.

Zarządziłem pogotowie marszowe ba­terii. Zwiad gotowy. Ruszamy. W na
wpół przymkniętych, obrzękłych od niewyspania oczach przewija się
ostat­ni majak senny.

Od dowódcy dywizjonu dowiaduję się, że dziś armia nasza forsuje Bzurą.
Otrzymuję ustny rozkaz.

Przyśpieszam wymarsz baterii. Koło lasu Zygmuntówka spotykamy jakąś
piechotą, z umundurowania podobną do przysposobienia wojskowego. Krzyczą
do nas; „W Ruszkach Niemcy!”. Udaję, że nie słyszę i ruszam kłusem. Boję
się, żeby mi nie zdemoralizowali zwiadu. Ale już za chwilę podjeżdża mój
oficer zwiadowczy i melduje:

— Panie kapitanie — piechota mówi, że w Ruszkach są Niemcy.

— A pan słucha takich głupstw. Przecież Ruszki są na osi marszu 25
dywizji, tuż za jej podstawą wyjściową do natarcia. Dywizja nie jest
szpilką.

Stanowczy ton, którym wygłaszani te słowa, dodatnio wpływa na moich
ludzi. Mnie samego natomiast ogarnia jakiś niepokój, który potęguje się
je­szcze, gdy wyjeżdżam na szosę między, lasem Zygmuntówka i Zofiówka i
zaczynam obserwować z dala widoczny dwór Ruszki. Zastanawia mnie
panujący tam tajemniczy spokój. Na skrzyżowaniu szos, na tyłach 25
dywizji najeżałoby się spodziewać ożywionego ruchu. Byłem pewny, że
spotkam przemaszerujące oddziały, gotujące się do natarcia. Tymczasem
wszędzie panuje niesamowita cisza.

Na wszelki wypadek rozkazuję swojej baterii udać się na stanowisko z
trudniejszym dojazdem, pod osłoną la­su, aby ukryć się od strony Ruszek.

Przede mną czerwony domek we wsi Zdżarów. Ani przypuszczam, że wkrótce
tam będą miał mój punkt obserwacyjny, że domek ten zapamiętam na całe
życie..,

Koło domku, spotykam swój patrol telefoniczny. Wymijam go kłusem i ja­dę
dalej przez pola ze stogami zboża. Klacz moja zatrzymuje się przed rowem
odwadniającym. Na­gle słyszę strzały z kara­binu maszynowego, poci­eką
padają przede mną. Zdziwiony rozglądam się. Na przedpolu aż do Karwowa
jest przecież włas­na piechota. Pierwsza myśl — -wypadek. Ale już druga
seria karabinu maszynowego pada przed kopytami konia, ktoś strzela
wyraźnie do mnie. Wraz ze zwiadem kryje­my się za sterty.

Obserwują teren. Jest! Jeden czołg niemiecki w kierunku na Zdżary. Nie
dalej jak 400 metrów. Jeden celny strzał z bro­ni przeciwpancernej
na­szej piechoty unierucha­mia go. W pobliżu fol­warku Sokule widzą
jed­nak dwa nowe czołgi, które strzelają w moim kierunku.

Wracam.

Przy szosie widnieją trzy gospodarstwa wsi Zdżarów, środkowy dom to ten
czerwony, muro­wany. Wybieram go ja­ko mój punkt obserwacyjny i daję
rozkaz zainstalowania w nim aparatu telefonicznego. Dom znajduje się pod
obstrzałem broni maszy­nowej. Trudno wychylić się zza muru.

W kuchni kobiety z dziećmi modlą się i płaczą. Nastrój przygnębiający, Z
okna nic nie widać. Wychodzą z domu. Zza stodoły widzą baterię i ruch na
stanowisku ogniowym. Urządzają stanowiska. Wracana do chałupy z tą
myślą, aby dostać się na strych. Spo­tykam w sieni wystraszonego
gospodarzą. „Gdzie drabina?” — pytam —„Drabiny nie ma”. Krzyczę:
„Drabina musi być!” Gospodarz wychodzi, czołga się i w końcu przyciąga
drabinę.

Wydostaję się na strych i z okna obserwuję przedpole. Dwa czołgi stoją
przy stertach zboża i strzelają do zabudowań. Pociski bębnią po dachach.
Rozglądam się dalej. W Ruszkach i na przedpolu do Pieniek pustka. Na
stoku, koło zabudowań kolonii Janów j dalej, prawie aż do samego
folwarku Sokule, widzę jakieś rozrzucona pstrokate kształty. Przedmioty
te zaobserwowa­łem już uprzednio jeszcze na dole. Stado pasących się
krów? Dziwi mnie, że nie poruszają się. Nie mogę zorientować się, co to
jest. Umysł pracuje ciężko i ospale. Przecież to już 16 dzień wojny, a
więc 16 nieprzespanych nocy.

Obserwuję dalej. Nagle na tle fol­warku Sokule wyrasta sześć czołgów.
Strzelają do piechoty, która rozprasza się i kryje. Najwyższy czas, aby
za­cząć strzelać...

Daję serię zbieżną na celowniku 3000. Przenoszę kierunek w prawo. Seria
pada w pobliżu czołgów. Krzy­czą w słuchawkę: „Te same dane, dwa razy!”

Pociski wybuchają między czołgami!, wywołując zamieszanie. Czołgi
zatrzy­mują się, zawracają i próbują ukryć się za folwarkiem Sokule.
Podaję zmia­nę kierunku, chcąc ścigać je ogniem.

Lecz w tej samej chwili uwagę moją przykuło dziwne zjawisko. Z nagła
ożyło całe przedpole. Poruszyły się te nieruchome cielska niby —
zwierząt. Obserwuję je w najwyższym napięciu. W ruchach przy zbliżaniu
się coś mi przypominają. Coś potężnie groźnego. Coś, co nie ma nic
wspólnego z potul­nym stadem krów, za które je brałem. Chwila
największego skupienia,. Nerwy naprężone do ostatka. I nagle czuję jakby
pchnięcie sztyletem w samo serce. Błysk zrozumienia strasznej prawdy.

Czołgi!

Całe masy brunatnych czołgów! Suną spokojnie, w dwóch falach, jedna za
drugą, wprost na mnie. Widać już białe krzyże. Patrzę odrętwiały, czuję
j lodowaty chłód śmierci, która czai się obok. Żegnam się w myśli ze
spokojnym do niedawna domem moim, żoną i dzieckiem. Jednocześnie w tej
samej, strasznej sekundzie, podświadomie, z nawyku, obliczam odległość,
obmyślam najskuteczniejszy ogień i sposób strze­lenia. Powoli tężeje
wszystko we mnie. Jestem już spokojny. To nieważne, że zginiemy. Chodzi
tylko o to, aby zni­szczyć, choć jeden, dwa czołgi nieprzyjacielskie, bo
cóż ja mogę zdziałać moją samotną baterią przeciw takiej potędze.

Zmieniam komendę. Przenoszą ogień e na środek masy czołgów.

— Powiększyć rozwinięcie o cztery... Celownik 3000.

Pierwszy strzał leży w środku celu, ale za długi. Daję serię bateryjną:
— 300 metrów bliżej.

Seria pada między dwoma falami czołgów. Idą następne komendy, zmie­niam
kolejno kierunki o 20, 50, 100 tysięcznych. Zmieniam celownik na
bliższy, o 200, 100 metrów...

Krzyczę do aparatu: — Strzelać szybciej.

Pociski zagradzają drogę czołgom, u ale te wciąż jadą i są coraz bliżej.
Słychać ciągły i silny ogień karabinów maszynowych na całym froncie.

Obok domu przechodzi piechota.. Poznaję oficera, to podporucznik
Szybczyński, dowódca 8 kompanii 68 pułku piechoty.

— Zatrzymajcie piechotę, dowódca do mnie!

Wszedł na strych, popatrzył przez okienko. Bez słowa wrócił na dół i
wydał rozkazy rozmieszczenia żołnierzy w zabudowaniach. Po chwili
siedział koło mnie na rozwalonym, starym łóżku. Milczał, aby mi nie
przeszkadzać w robocie. Ucieszyłem się. Nie jestem już
sam, mam przy sobie piechotę.

Ogień baterii trwa przez cały czas. Pociski są celne. Niektóre wybuchy
wzniecają pożary. To palą się czołgi. Strzelam teraz na celowniku 2200 i
2100. Dym zakrywa całe pole i utrzymuje się długo z powodu braku
wia­tru. Odstępy między czołgami zmniejszają się i dochodzą już do 6
metrów, Pomimo wytężonego ognia odległość i między mną a czołgami stale
się zmniejsza.

Prowadzę ogień na celownikach 1600 i 1500 z najwyższym natężeniem. W
pewnej chwili między czołgami powstaje zamieszania. Nie chcę wierzyć
własnym oczom, czołgi zawracają i uciekają.

Podaję natychmiast tę radosną wieść do baterii. Moi żołnierza na strychu
cisną się do okienka. Następuje odprężenie.

Nie przerywamy jednak ognia. Tele­fonuje oficer ogniowy:

- Zapalniki natychmiastowe skończyły się, jakimi zapalnikami strzelać?

Jakie masz, kamienia wkręcaj, lecz strzelaj!

Czołgi rozjeżdżają się w trzech kierunkach, ale większość ich chce
za­wrócić tą samą drogą, którą przyjechały. Z prawego skrzydła odrywa
się siedem czołgów i odjeżdża w kierunku. Północnym. Także z lewego
skrzydła i oddzielają się dwa średnie czołgi i dwa i lekkie. Tę ostatnią
grupę widzę znako­micie. Przenoszę na nią ogień. Dwa czołgi trafiam od
razu pierwszą serią.

Przy stawie widzę nowe cele. Kilka czołgów. Trzy z nich
unieruchomiliśmy.

Z Adamowej Góry w kierunku na mój punkt obserwacyjny posuwa się znów
pięć czołgów. Pod ogniem baterii zatrzymują się. Tylko dwa uciekły. Trzy
zastały na polu.

Widzę na skraju lasu grupę, ludzi z lornetkami, Obserwują pole. Oceniam,
że musi to być dowództwo. Nie omyliłem się, jak się później
dowiedziałem, był tam SS Obergruppenfuehrer Sepp Dietrich ze swym
sztabem. Obserwował bezradnie niezrozumiały dla niego pogrom, podległego
mu puł­ku pancernego „SS Leibstandarte Adolf Hitler”...

Przenoszę na nich ogień, ale nie tra­fiam. Pośpiesznie wsiadają do
samochodów i znikają w lesie.

Osiemnaście unieruchomionych czoł­gów niemieckich zostało na
pobojo­wisku ...

*W dwa dni później na pobojowisko przybył specjalnie gen. Raichenau,
dowódca 10 armii niemieckiej. Nakazał energicz­ne poszukiwanie polskiego
dowódcy artylerii. Dwa razy trafiono na jego ślad. Pierw­szy raz 29
września 1939 r. w Rawie Ma­zowieckiej, przesłuchiwał kpt. Głowackie­go
SS Obergruppenfiihrer Sepp Dietrich i gen. Reinhardt dowódca 4 dywizji
pancernej. Drugi raz niepokojono go w tej sprawie w Brunszwiku w roku
1940.

Zeskanowane przez Jerzego Czartoryskiego w Aylmerze, QC., z kopii
zrobionej ze strony z Polski Zbrojnej. Artykuł ten zeskanowałem jakiś
czas temu, dzisiaj jednak zauważyłem, że wówczas opuściłem dwa ostatnie
paragrafy, – więc ten dokument uzupełniłem. Dlatego też, sugeruje o
wymazanie, o wyrzucenie strarej kopii pod tym samym tytułem i
zastąpienie niniejszym.

29 XII 2010

Jerzy

Poniższa notatka została dopisana przez autora

Wspomnienie moje sporządziłem na życzenie Zarządu Związku byłych
Żołnierzy Armii Krajowej. Zostało tu skrócone ze względu na szczupłość
miejsca, jednak bez uszczerbku prawdziwości faktów.

Przeciw „Leibstandarte SS Adolf Hitler”

Adam Czartoryski

b. dowódca 4 baterii 17 PAL

Polska Zbrojna, Nr. 191 (1256), Warszawa, środa 4 października 1995
r., ROK VI

[]

Bój pod Ruszkami

Polski wrzesień obfitował w zdarzenia tyleż dramatyczne, co do końca
niewyjaśnione. Jednym z nich był bój pod Ruszkami na przedpolach
Sochaczewa stoczo­ny przez dwie baterie 17 pułku ar­tylerii lekkiej z
pojazdami pancer­nymi elitarnego pułku Waffen SS „Leibstandarte SS Adolf
Hitler". Autorem przytoczonej tu relacji jest ówczesny dowódca 4 baterii
17 pal Adam Czartoryski (red.)

W ostatnich dniach sierpnia 1939 r. otrzymałem powołanie do 17 Pułku
Artylerii Lekkiej do Gniezna. Otrzyma­łem nominację na dowódcę 4
baterii, którą objąłem 1 września i której dowództwo sprawowałem do
końca kam­pania w Armii „Poznań", w grupie Ope­racyjnej (G.O.) gen.
Edmunda Knoll--Kownackiego. Dowódcą II Dywizjonu (baterii 4, 5 i 6) był
do16 września, mjr Alojzy Krannerwetter.

W dniach od 9-12 września brałem udział w tzw. wypadzie na Stryków, w
którym z nieznaczną przewagą nad wrogiem zdobywaliśmy sukcesywnie teren.
Wypad nasz spowodował gwał­towne wycofywanie się Niemców spod Warszawy,
którą ogłaszali już, jako, zdo­bytą, aby ratować swoją sytuację.
Od­ciążyli przez to otoczoną Warszawę, ściągając swe siły nad Bzurę
przeciw naszym wojskom, o których mieli prze­sadnie wygórowane
mniemanie. 12 września wieczorem doszedł nas nie­spodziewany i
zaskakujący, rozkaz wycofywania się z powrotem za Bzurę, na jej północną
stronę.

W pierwszym tygodniu wojny do­wództwo 6 baterii ll Dywizjonu objął kpt.
Ludwik Głowacki i dowodził nią do końca kampanii.

Po wypoczynku baterie 4 (moja) i 6 (kpt. Głowackiego) zostały
skierowa­ne do Cyprianek, dokąd nasze dwie baterie dotarły wczesnym
rankiem 16 września, nie mając, bezpośredniego kontaktu z
nieprzyjacielem.

Zaraz po przybyciu do Cyprianek otrzymaliśmy rozkaz wykonania natar­cia
na Sochaczew, który został uprze­dnio zajęty przez wroga. Natarcie to
wyznaczono na godzinę 12, wobec cze­go szybko wskazaliśmy stanowiska
naszym bateriom, po czym zajęliśmy, swoje punkty obserwacji i
dowodzenia.

Ujrzeliśmy wyłaniające się z zabu­dowań dworu w Ruszkach liczne

czołgi niemieckie!

Obie strony zostały tym zaskoczo­ne, nasze baterie musiały skierować się
ku północy (były tu haubice.100 mm). Otworzyłem ogień na wprost na
dobrze widoczne czołgi. Odległość naszych dział do czołgów nie
przekraczała 2 km. Polscy kanonierzy doprowadzili do za­łamania się
ataku czołgów, które zatrzy­mały się, a następnie wycofały spie­sznie z
pola widzenia ze stratą 22 wo­zów. Czas trwania tej bitwy oceniam na 2,
3 godziny. Niemieckim oddziałem atakującym nasze stanowiska byt
zmotoryzowany pułk „Leibstandarte SS Adolf Hitle”', a jego dowódcą
Obergruppenfuhrer SS Sepp Dietrich.

O tym, co działo się w czasie-tej bitwy, niech najlepiej opowie dowódca
6 baterii, cytowany już wyżej kpt. Głowac­ki, najbliższy ówczesny mój
sąsiad i kolega. Cytuję jego własne słowa z książki wydanej w r. 1969
pod tytułem „17 Wielkopolska Dywizja Piechoty w Kampanii 1939 r."

„Nerwy napięte do ostatka, i nagle czuję jakby pchniecie sztyletem w
samo serce. Błysk zrozumienia strasznej prawdy- Czołgi! Całe masy
brunatnych czołgów! Cóż ja mogę zrobić z moją samotną(?!) baterią
przeciw takiej potędze." „Telefonuje oficer ogniowy: Za­palniki
natychmiastowe skończyły się, jakimi zapalnikami strzelać? Jakie masz!
Kamienie wkręcaj, ale strzelaj! Czołgi rozjeżdżają się w trzech
kierun­kach. Jak się później dowiedziałem Obergruppenfuhrer Sepp
Dietrich, ze swym sztabem obserwował bezradnie niezrozumiały dla niego
pogrom pod­ległego mu pułku pancernego „SS Leibstandarte Adolf Hitler".

Do powyższych cytatów dodam je­dynie wyjaśnienie, że pomimo utraty
równowagi i rozeznania sytuacji - może chwilowej u kpt., Głowackiego
-obaj dowódcy baterii byliśmy niezauwa­żeni przez nieprzyjaciela, który
koncen­trował się wyłącznie na stanowiskach naszej 2 baterii. Gdyby
jednak odkrył punkty dowodzenia, oddalonych od czołgów jedynie o,
kilkaset metrów, zo­stalibyśmy bez trudu zniszczeni. Kpt. Głowacki
dodaje następnie:

„Byłem potem na pobojowisku..."

Mnie natomiast bezpośrednio z pola walki wezwał do siebie przejmują­cy
dowództwo dywizjonu po rannym mjr; Krannerwetterze kpt. Stanisław
Piwakowski. Zwrócił się do mnie, jako do dowódcy 4 baterii, która
odegrała główną rolę w boju pod Puszkami. Od­prawa u kpt. Piwakowskiego
z powodu zaistniałej sytuacji przeciągnęła się do nocy. Kpt. (Słowacki
tymczasem obej­rzał dokładnie pobojowisko i ustalił licz­bę zniszczonych
czołgów.

Z kpt. Głowackim spotkałem się po wojnie w latach 60. Wówczas,
skorygo­wał wspomnienia w swojej książce o tyle, że napisał o 4 baterii,
iż „włączyła się ona w czasie bitwy do jego baterii i że 4 baterię
podporządkował sobie". Stwierdzam, że kpt. Głowacki włączył się do bitwy
i wraz z działającą już 4 baterią działał odważnie i skutecznie do
końca.

O swojej roli w tej bitwie powiem tyl­ko tyle, że rozpoznałem niemieckie
czołgi od razu, gdy ukazały się wyjeż­dżając z obszaru folwarku Ruszki
na widoczną przestrzeń, otworzyłem zaraz ogień swojej baterii i
prowadziłem go do końca bitwy.

Nazajutrz, 17 września, 7 dywizji polskich, czyli ok. 100 000 ludzi,
zbie­rało się do przeprawy przez Bzurę po­niżej Sochaczewa. Zostały
zupełnie zdezorganizowane i rozproszone przez lotnictwo niemieckie.

Na koniec kieruję następujące

pytania

do odpowiednich i odpowiedzialnych instytucji państwowych i wojskowych,
które mogą udzielić wyjaśniającej od­powiedzi:

- Jakie jest znaczenie boju pod Ruszkami z 16 września 1939 r.,
prowa­dzonego przez dowódców dwu baterii 17 PAL (4 i 6)? Czy był to
jedynie epi­zod lokalny chwilowej przewagi polskiej i drobnej porażki
niemieckiej, nie mają­cej znaczenia poza pobojowiskiem i samym terenem
walki? Czy można z drugiej strony uznać tę bitwę za klęskę pułku,
pancernego?

Czy brak inicjatywy bojowej ze strony niemieckiej w następnych dniach
był wynikiem tej porażki, i na jaka skalą i na jak długo? Ta bierność
wyraźnie dala się zaobserwować.

Jak dotąd ocena całości skutków w stosunku do 4 baterii nie została
definitywnie oceniona. Nie zostało również ocenione bohaterskie
zachowanie i spokój obsługi tej baterii na stanowisku ogniowym i nie
uwzględniono wstrzymania bezpośredniego ataku czołgów, których liczba
jest również niesprecyzowana, a oceniana przez nas różnie, na około
setkę, u niektórych (A. Zawilski0 nawet na 140.

W mojej powyższej wypowiedzi dążę usilnie do uznania i stwierdzenia, że
udział 4 baterii w bitwie pod Ruszkami 16 września 1939 r. był co
najmniej równy udziałowi 6 baterii.

Adam Czatrtoryski

b. dowódca 4 baterii 17 PAL

Ten wycinek z gazety znalazłem w papierach, śp. naszej Mamy. Zachowała
go zapewne, dlatego, że nasz ojciec, jako oficer rezerwy artylerii brał
udział w bitwie nad Bzurą. Artykuł ten zeskanowałem 28 grudnia 2010 w
Aylmerze, gdyż uważam, że warto sobie przypomnieć ten bałwochwalczy styl
artykułów pisanych w późnych latach czterdziestych. Mnie nie chodzi o
fakty historyczne, tylko o ten styl. Teraz już mało, kto pamięta, że
takie artykuły pokazywały się regularnie w gazetach, - młodsze pokolenie
już nic na ten temat nie wie. Dlatego warto przeczytać, aby uwierzyć, że
tak na prawdę było.

Jerzy

Zmarnowanie „Armii Poznań”

Florian Miedziński

Widnokrąg, Dodatek niedzielny „Gazety Poznańskiej”

Nr. 32, 4 IX 1949 r.”

Wojnę z Niemcami Polska oczywiście sama wy­grać nie mogła!

Nie tyle grała nawet na nie­korzyść Polski wielka różnica w liczbach
ludności (35 milio­nów wobec 90 milionów, po zagrabieniu Austrii i
Czech), ile więcej jeszcze potencjał przemysłowy. Pod tym wzglą­dem nie
było w ogóle porów­nania między Polską, w 70% rolniczą, a
super-przemysłowymi Niemcami.

Wojny tej w r. 1939 Polska nią mogła także wygrać w łączności z Anglią i
Francją. Kierujące czynniki kapitalistycz­ne tych państw nastawione
były, bowiem na porozumienie z III Rzeszą — także i kosztem Polski — i
nie posiadały — między Innymi wskutek tego nastawienia — siły
militarnej, która by mogła się przeciwsta­wić skutecznie machinie
wo­jennej Hitlera.

Jedyną siłą, która mogła powstrzymać Hitlera od napaści, a w razie mimo
wszystko wywołanej wojny nadać jej z miejsca kierunek zwycięski — był
Związek Radziecki. Z przytoczonych w ostatnich tygod­niach, licznych
dokumentów wynika jednak, jak kamaryla sanacyjna, widząc w ZSRR wroga
klasowego, kierując się antynarodowymi i antyludowymi interesami,
odrzucała wszelką myśl współdziałania z jedynym naturalnym sojusznikiem
Polski. Musiała dopie­ro nastąpić katastrofa narodo­wa, aby z
powierzchni życia polskiego zniknęli wasale fa­szyzmu i polskie masy
robotnicze i chłopskie mogły wreszcie oprzeć się w braterskim soju­szu o
wielkiego i potężnego naszego sąsiada i klasowego sojusznika — Związek
Radziecki!

W chwili rozpoczęcia się działań wojennych okazało się w dodatku, że
polskie dowództwo naczelne, zapatrzone przyjaźnie na Zachód a wrogo na
Wschód — nie miało zachodniej granicy jakiejkol­wiek realnej koncepcji
obron­nej. Mafia sanacyjna, po­zbawiona poczucia odpowiedzialności ze
losy narodu, kie­rująca się egoistycznymi kla­sowymi interesami,
izolowana od narodu, okazała się w chwi­lach próby nawet niezdolna
wykorzystać w oporze przed przeważającym wrogiem tych możliwości, jakie
stwarzały głęboki patriotyzm, bohaterstwo i poświęcenie mas ludowych.

Jaskrawym tego dowodem, jest cały przebieg kampanii wrześniowej,
szczególnym zaś zmarnowanie silnej „Armii Poznań".

Przytoczyliśmy już jedno z wielu „tragicznych pytań" dla Polaków gen.
Sikorskiego:, „Dlaczego do kwietnia 1939 r. nie istniał należycie
opraco­wany plan wojny z Niemcami, improwizowany dopiero w ostatniej
chwili". Powetowł on, bowiem „nagle, w formie decyzji... powziętej pod
presją" przez przewidzianego na wy­padek wojny naczelnego wo­dza marsz.
Rydza-Śmigłego — jak wyjaśnia płk. Kirchmayer w książce swojej „Kampania
wrześniowa", gdyż jeszcze w r. 1938 Rydz był zajęty ,,planem wojny
przeciwko ZSRR".

U podstaw tego chaotycznie i na kolanie opracowanego planu było
tromtradrackie „nie damy guzika", czyli nie wzięcie poważnie pod uwagą
moż­liwej linii obrony Narew — Wisła — Dunajec, lecz rozproszenie sił
polskich na całej długości granicy z Niemcami. Miało to być objawem
„siły" zarówno wobec własnego społeczeństwa jak j wobec... Niemiec. Było
zaś wyrazem zdrady wobec narodu i szpiegowskiego powią­zania — jak
między innymi uczył nas proces Doboszyńskiego — poszczególnych „tu­zów"
sanacyjnego dowództwa z Rzeszą hitlerowską. Koncepcja ta oznaczała
postawienie w dniu l września na linii ok. 1600 km 15 dywizji piechoty,
2 dywizji rezerwowych, 6 bry­gad kawalerii, 3 i pół bryga­dy piechoty i
1 brygady zmo­toryzowanej. Siły te były wspomagane jedynie słabym
lotnictwem i kilkuset czołgami typu lekkiego, niezdatnymi do działań
ofensywnych.

Rydz „wolał rzucić wojsko w operacyjną awanturą, niż szukać jedynego
rozsądnego i możliwego wyjścia" (Kirch­mayer).

W warunkach takiego cha­otycznego planu „Ar­mia Poznań", w składzie 14.
17, 25 i 26 dywizji piechoty, oraz Brygad Kawalerii Wiel­kopolskiej i
Podlaskiej, dowo­dzona przez gen. dyw. Kutrzebę, w dniu wybuchu wojny
znajdowała się wysunięta nietylko daleko od jedynie moż­liwej linii
obrony, lecz nawet o 75 km od swej naznaczonej linii obrony: jezior Żnin
— Gopło, kanału Gopło-Warta i rze­ki Warty. Znajdowała się wy­sunięta
daleko naprzód, aby bronić skrzydeł równie daleko wysuniętych
sąsiedzkich armii: lewego „Armii Toruń" i pra­wego „Armii Łódź".

Niemiecki atak pozostawił na uboczu Wielkopolską, idąc na północ i na
południe od niej. Na północy grupa gen. von Kluge parła poprzez
Byd­goszcz w kierunku Prus Wschodnich, aby odciąć Pomorze. Na południu
armia gen. Blaskowitza parła poprzez Wieluń, w prostym kierunku na
War­szawą. Do 3 września „Armia Poznań" nie miała, więc żad­nej
styczności bojowej z nieprzyjacielem. Z naczelnego dowództwa nie miała
ani rozka­zów zaczepnych, ani też do, od­wrotu, kiedy posuwanie się
armii Klugego i Blaskowitza za­częło jej grozić dostaniem się w „worek".

W Niemczech już w końcu 1939 r. ukazała się książka pt. „Unser Kampf in
Polen", przedstawiająca przebieg kam­panii x niemieckiego punktu
widzenia. W książce tej ppłk. Soldan pisał m.in.:

„Często mówiono, że począt­kowe położenie strategiczne Po­laków było
bardzo niekorzystne. Z punktu widzenia geograficz­nego było to zapewne
prawdą, już chociażby ze względu na flankujące położenie Prus
Wschodnich. Z drugiej strony wynikały jednak dla Polaków, pod względem
militarnym, ko­rzyści walki na linii wewnętrz­nej. Mogli się oni z
przeważają­cymi siłami rzucić z Poznania w kierunku północnym przeciw
armii gen. von Kluge, lub w kierunku południowym przeciw armii gen. von
Blaskowitza, walcząc wstrzymująco na innych frontach. Armie niemieckie
szły tak oddalone od siebie, że dla napadniętego tkwiło w tym po prostu
wezwanie do rozbicia je­dnej grupy po drugiej. Między grupami
atakującymi z Śląska i z Pomorza istniała początkowo luka przeszło 300
km, w której znajdowała się główna armia polska. Zdecydowany wróg
musiałby podobne okoliczności wy­korzystać i zapewne liczyło się z tym
dowództwo niemieckie".

Trudno odmówić słuszności fachowcowi niemieckiemu. Kiedy bowiem spojrzeć
na mapę ówczesnych działań wojen­nych, zauważy się, iż prosiło się po
prostu, aby „Armia Poznań uderzyła nie na hitlerowską grupę północną,
nie mając tam możliwości szersze­go rozwinięcia się, natomiast na grupę
południową Blaskowltza, wcinającą się wąskim klinem w ziemie polskie!
Atak ten wzniósłby zamieszenie do planu niemieckiego i odciążyłby nacisk
na siły polskie, bro­niące dostępu do Warszawy.

Tylko jednak wódz z praw­dziwego zdarzenia, a nie polityczno-operetkowy
marszałek, mógł się zdecydować na u-chwycenia byka za rogi. Po­nieważ w
dodatku nie było planu strategicznego, nie by­ło podstaw do śmiałych
kon­cepcji strategicznych. Kazano, więc „Armii Poznań" dreptać na
miejscu. Kiedy zaś wresz­cie w dn. 3 września wydano rozkaz odwrotu —
rozkaz przyszedł za późno.

Gen. Kutrzeba, dowódca armii, nie należał do geniuszów wojennych. Był to
dowódca na miarą sanacyjnej polityki woj­skowej. Niemniej, widział
na­rzucające się, co najmniej taktyczne możliwości i zapropo­nował
Rydzowi-Śmigłemu za­atakowanie przez dwie dywi­zje piechoty i brygadą
kawa­lerii nieprzyjaciela, zbliżającego się do Sieradza. Rydz-Śmigły
propozycją tę odrzucił i nakazał przeprowadzić od­wrót...

Rozkaz ten był spowodowany m. in. nieznajomością istotnego położenia na
froncie, ile typowo sanacyjnym optymizmem bez podstaw. A kiedy w dniu 6
września „Armia Poznań" przybyła na swą zasadniczą linię obronną jezior
Żnin — Gopło, kanału Gopło — Warta i rzeki Warta, jako jedyna wielka
jednostka polska, która dotychczas nie miała kontaktu z wrogiem,
naczelne dowództwo „przeniosło się" w tym dniu do oddalonego Brześcia
Litewskiego. Przed wyjazdem Rydz-Śmigły odrzucił ponowną prośbą gen.
Kutrzeby, mianowicie wykonania zwrotu zaczepnego w kierunku na Łódź, aby
zapewnić sobie swobodę działania w dalszym odwrocie (Kirchmayer).

„Armia Poznań" wraz z cofająca się na jej prawym skrzydle „Armią Toruń",
razem 1/4 ogólnych sił polskich, w tym „Armia Poznań” nienaruszona,
otrzymawszy rozkaz dalszego odwrotu w kierunku warszawy, bez zapewnienia
sobie swobody na flankach, stanęły w obliczu odcięcia im drogi przez
operujące na ich tyłach siły niemieckie. Zbliżała się katastrofa.

O nastrojach w :Armii Poznań” pisze natomiast płk. Kirchmayer:

„W armii służyli żołnierze 14 poznańskiej, 17 gnieźnieńskiej dy­wizji
piechoty, Wielkopolskiej Brygady Kawalerii oraz Wielko­polskich Baonów
Obrony Narodo­wej. Nie mogli pojąć, dlaczego dowództwo każe im opuszczać
bez strzału ich siedziby, skoro powo­łano ich do wojska i rzucono do
wojny w imię obrony nawet naj­mniejszej piędzi ziemi. Armia chciała się
bić ,a nie cofać bez walki".

Te argumenty, przedstawione przez gen. Kutrzebę, nie wywarły żadnego
wrażenia w naczelnym dowództwie, które odrzucało poszczególne propozycje
zaczepne.

W dniu 7 września dowódca „Armii Poznań" ponowił po raz trzeci
propozycję uderzenia z boku na wroga. Otrzymał wreszcie zezwolenie od
szefa sztabu gen. Stachiewicza, w nieobecności Rydza-Śmigłego. Natarcie
zaimprowizowane, ograniczone w celach, nastąpiło w godzinach wieczornych
na prawym brzegu Bzury. Zaskoczyło nieprzyjaciela, dało pewne korzyści —
było już jednak spóźnione! Wróg skoncentrował nowe si­ły. Po
kilkudniowych, zaciekłych walkach, zarówno „Armia Poznań" jak i „Armia
Toruń" zostały w dniu 17 września otoczone przeważającymi siłami
nieprzyjacielskimi.

Żołnierze dokonywali cudów bohaterstwa. Kawaleria atakowała czołgi,
dochodziło do walki na bagnety. To bohaterstwo było już jednak daremne.
Zmasowane lotnictwo niemieckie, wspierające masowymi nalotami, ataki
czołgów, przygwoździło do ziemi żołnierzy polskich. Z „kotła nad Bzurą"
wydostały się tylko nieliczne oddziały, tysiące legło na placu boju, bez
żadnej korzyści dla sprawy, a gros dwóch armii polskiej poszło do
niewoli...

***

Przykład zmarnowania „Armii Poznań", pozostawio­nej samej sobie bez
zadań taktycznych, jest klasycznym przykładem niedołęstwa sanacyjnego
dowództwa naczelnego. Kiedy wniknąć w przebieg kampanii wrześniowej
przera­żenie ogarnia, jak mało było przygotowane to dowództwo do
wielkich zadań, jakie na nie spadły w wyniku sanacyjnej polityki.

Płk. Kirchmayer twierdzi, że nad wynikiem bitwy nad Bzurą zaważył
głównie brak operacyjnego kierownictwa, przeniesienie kwatery głównej
na­czelnego dowództwa do Brześcia, z którego Rydz-Śmigły nie panował nad
położeniem.

„Jeżeli nic innego nie mogło powstrzymać wyjazdu Rydza-Śmigłego z
Warszawy, to instynkt żołnierski i instynkt dowódcy po­winny mu były
podpowiedzieć, gdzie dzieją się w tej kampanii rzeczy najważniejsze i
gdzie trze­ba być, aby nimi kierować".

Jest to sąd zbyt łagodny. Pobyt Rydza nad Bzurą niczego by nie zmienił!
Przebieg września wykazał, bowiem, że fikcją był cały system sana­cyjny,
przeżarty nieudolnością tych, którzy umieli jedynie siłą gnębić naród,
płaszczyć śię przed wrogiem i z nim współ­pracować, lecz w chwili próby
pękli jak bańka mydlana.

Zniszczenie armii „Poznań" i „Toruń" nad Bzurą leżało, przeto po prostu
w logice wydarzeń. Podobnie jak kamaryla sanacyjna doprowadziła cały
naród do września w wytworzonych przez nią warunkach, podobnie
opracowany na kolanie „plan strategiczny" mógł „Armię Poznań" tylko
zaprowadzić nad... Bzurę! Po­dobnie logiczną była tam także nieobecność
Rydza-Śmigłego. Przez 13 lat swych rządów kamaryla sanacyjna w ogolą
była nieobecna przy troskach i cierpieniach narodu. Żyła po za ludem —
gdyż powstała przeciwko niemu!

Dlatego też, kiedy dziś wła­dzę w Polsce Ludowej sprawują masy pracujące
z klasą robotniczą na czele, kiedy u pod staw naszej polityki leży
so­jusz i klasowe braterstwo z wielkim Związkiem Radzieckim — gwarantem
naszej niezawisłości politycznej i eko­nomicznej, sojusz i braterstwo z
krajami Demokracji Ludo­wej, kiedy klasie robotniczej narodowi przewodzi
jego czo­łowy oddział PZPR w spójni z szerokim frontem narodowym,
rozproszone po świecie niedobitki sanacyjne — spraw­cy tragedii
wrześniowej — ta­ką nienawiścią pałają do Pol­ski Ludowej.

[]

[]

[]