← Back to Articles

Pełkinie Park: A Historical Sketch

By Dr Adam Czartoryski  |  Transcribed by Jerzy Czartoryski, Aylmer

Pelkinie Park -- Historical Sketch

PELKINIE PARK --- HISTORICAL SKETCH\
Succession of Properties

Dr. Adam Czartoryski

The locality of Pełkinie is situated 7 km north of the city of Jarosław, at the road Jarosław---Leżajsk---Nisko---Sandomierz. The park and palace, however, are removed 2 km from the center of the village and 5 km from Jarosław. The name is used exclusively in the plural \[in Polish\], thus: we travel to Pełkinie, we stay in Pełkinie, etc. From the San River, Pełkinie is about 2 km away.

The park lies on the northern edge of the loess belt. The northern boundary of the park is simultaneously the boundary of deep loess deposits and the flat, extensive plain of predominantly sandy sands, partially waterlogged, called the Sandomierz Basin, heavily forested, containing within it the Sandomierz Forest. The very fertile and productive soil of the park has a wavy and varied topography. The area of the park is approximately 12 hectares.

The history of Pełkinie reaches back to the Middle Ages. In 1393, Queen Jadwiga, after her marriage to Władysław Jagiełło, gave the Kraków castellan Spytko from Melsztyn 3 cities: Jarosław, Przeworsk and Kańczuga along with a large tract of surrounding land, in reward for his services in preparing and accomplishing the first Union of Poland with Lithuania in Krewo. Pełkinie was also included in this grant. These lands were inherited, in the vast majority, by the heirs of the recipient through male and female descent until 1944. From 1731, thus for over 200 years, the Czartoryski family took possession of them as the dowry of Sophia from the Sieniawski family, who in that year married Augustus Czartoryski, Voivode of Ruthenia. Five generations of this family inherited this land from father to son. For almost the entire course of history, none of the proprietors lived in Pełkinie. It was the seat of the administration of the Jarosław cluster. Only in 1889, that is 99 years ago, did my parents, after their marriage, settle in Pełkinie, utilizing the old manor for their residence, and expanding it in the years 1895 and 1912/13. The old manor dates from the 17th century, as evidenced by its inventory from 1681, describing mighty thick walls and magnificent vaulted halls, preserved to this day. Currently, a home for the elderly of Jarosław city is located in the palace. It houses about 110 retirees of advanced age under the care of the Health Service.

From the year 1889 dates the establishment of the park, undertaken in an open field in a treeless area. Only close to the old manor was there a couple of trees, of which I still remember an elm and a linden. They were lost in the 1930s just before the Second World War. The elm was about 2 meters in diameter. The linden was even more massive. It was felled by a storm.

My father Witold planned and arranged the park in the field with its picturesque relief, along with the gardener Gajewski, who was a native of Poznań trained in Germany. He had previously established other parks, principally in the Rhineland, with great knowledge and feeling for topography, the values of trees and shrubs, and their spatial arrangement. He remained in Pełkinie for over 50 years until his death. The park layout can be roughly characterized as follows: about 40% of the area comprises dense groupings of trees and shrubs; about 60% are open spaces, designed to provide distant views and create the illusion of greater park space. On these open areas are distributed individual trees or small clumps that do not block views.

The first period after the park's establishment was characterized by enormous expansion of gray alder (Alnus incana), which, multiplying and spreading, took over the park terrain except for open spaces which were mowed as meadow. This forced radical reduction of it to preserve other species from being smothered. I do not remember this period. The final years before the First World War that I recall were already free of excess gray alder, although the park was being taken over by the next species---common spruce. It spread equally dynamically as the former alder, causing among other things a massive crop of chanterelle mushrooms, which we gathered as favorite delicacies. Around the period of the beginning of the First World War, the spruces were reduced to the extent that they no longer threatened other already-developed plantings.

A characteristic feature of inter-species relationships in the park is that in subsequent years, no tree species developed dynamic expansion. After approximately 25 years from the park's establishment, a relative equilibrium and stabilization of inter-species relationships occurred. What is also interesting is that even gray alder and spruce lost their dynamism. In the last 40 years I have not had the opportunity to follow the succession of tree stands in the Pełkinie park. I was there only cursorily two or three times, though I was kindly received by the then director of the Home for the Elderly, Mr. engineer Jaworski, under whose care was also the park and Pełkinie gardens. The last time I was there was probably nearly 20 years ago. For this reason, I am not able to provide a description of the present condition of the park. I wish therefore to focus primarily on those species which did not withstand the lack of care and post-war neglect, but were important elements in the park. Placing the Pełkinie park under legal protection did not fulfill its task. For example, a linden blown over by wind lay untouched for several years, waiting for permission to remove it from the park. The planting of the palace with spruces from the south side, almost under its windows---while showing some initiative---represents an image of complete ignorance and lack of spatial feeling, bordering on barbarism! I might add that this spruce planting looks poor. Among tree species that were no longer in the park after the war, in the first place I put the splendid species: Catalpa speciosa, whose specimens still during the Second World War looked simply impressive, with spreading crown, magnificent foliage together with incomparable bunches of beautiful flowers. I consider this catalpa species the most ornamental tree that can grow in our climate. They withstood---surprisingly---the harsh winter of the century in 1928/29 without the slightest damage, while at that time so many other trees in the Pełkinie park perished. Only the wood---contrary to literature data---was very resistant to decay. Rot in the trunk developed very quickly after its damage, and the tree required special care and careful crown shaping. All perished---there is no trace of them. Catalpa bignonioides grew as semi-shrub, semi-tree with sparse foliage and much less ornamental flowers. This one survived to today and does not stand out in anything special. It is possible that Catalpa speciosa requires particularly fertile soil to develop so magnificently as in the Pełkinie park. Other specimens of this species I know, planted in the lowland, developed much more slowly and perhaps for this reason did not gain themselves the proper place in Polish dendrological literature. Pinus strobus (Weymouth pine) grew here rapidly; it only suffered from rust, which took over all quite numerous specimens in the park, moreover without great damage to them. Of numerous conifers from the rich collection of species and varieties, little remained. The specimens of Juniperus virginiana developed most handsomely; beautiful trees grew above the pond. Aesculus parviflora, a widely spread shrub, so distinguished by Anthony Wróblewski during his frequent visits to Pełkinie, also perished.

The Pełkinie park was very carefully tended from the moment of its establishment and was surrounded by constant care by my father with great knowledge and feeling. Especially during vacations, along with his sons, he shaped individual trees, trying to give each species its natural form and regular crown, guaranteeing long life to properly-formed trees. Forked branches were especially not tolerated, which ends sooner or later in their splitting, thus disfigurement and the beginning of their end. Damage and beginning rot of trunk or branches was treated surgically. Cavities were filled. This technique was continuously improved. My father's sons carried this out personally under his direction. Father published two works as a result of these experiences:

1. On Pruning Free-standing Trees in the Yearbook of the Dendrological Society, and

2. On Surgical Treatment of Trees.

Work in tree care continued intensively throughout the interwar period with great passion and devotion on our part.

Finally, I wish to mention some of the more interesting trees that have survived to the present day, withstanding neglect or lack of care and bearing the competition of their neighbors: a cluster of lindens---today they are over a hundred years old, my parents received them as saplings, it was a wedding gift in 1889. They grow healthily, though not tall, and have borne abundantly in recent years. The group of Douglas firs presents itself splendidly today, worth paying attention to. Among the group of American oaks stands out a rarely found Quercus sessiliflora Loettei (manual note "currently Q. petrea Mespilifolia"). Large-leaved lindens growing in the middle of the lawn have developed into handsome trees. One was broken by the wind. I will mention also Turkish hazels, planted within my memory after the First World War, probably about 70 years old. Phellodendron amurense, on the other hand, grows very slowly, still perhaps vegetates; the climate or environment in which it grows does not suit it. Between the palace and the stables walnuts still grew after the war, Juglans nigra and cinerea, they looked healthy.

The Pełkinie park had in its neighborhood tree nurseries, which were gradually expanded, especially after the First World War. The principal seed supplier was the firm Rafn and Son in Copenhagen, possessing a large selection of them, providing seed provenance, elevation above sea level, place of collection, geographic latitude, average temperatures and annual precipitation. A solid and reliable firm that appears to have been liquidated after the last war. Among domestic suppliers, Gołuchów initially led, followed also partially by Kórnik and the Castle Nurseries. Some species were brought in the form of seeds or saplings from specimens particularly beautiful, selected by my father personally for that purpose from other parks. I must still mention the Pełkinie yews. The winter of 1928/29 caused the extinction of probably all specimens. After that winter, many were planted again, mainly as undergrowth under old trees. Those that were introduced near the grotto above the palace seemed to me after the war destined for extinction, overcome and smothered by a dense undergrowth of flowering lilacs (now called lilacs). In the seventies it turned out that the yews had withstood the smothering and began to exceed the lilacs in height. Today they have probably surpassed them. It is worth checking.

One of the tallest and most robust tree species in the park was Abies sibirica, coming from Gołuchów and called by us Gołuchów firs. They all perished during the harsh winter of 1928/29.

Forty years from the park's establishment passed without any harsh winter. They were generally snowy, causing no significant damage to the park, for example Thujopsis dolabrata had time to grow into a robust tree. Only the winter of 1928/29 forced us to be more careful in selecting planting material, especially since harsh winters repeated themselves many times afterward and discouraged us from introducing species sensitive to frost. Today the Pełkinie park is much poorer in species, incomparably poorer than in former days, but still presents an object worthy of visiting.

Park w Pełkiniach Rys historyczny - sukcesje_(.)

Dr Adam Czartoryski

Miejscowość Pełkinie leży o 7 km na północ od miasta Jarosławia, przy
szosie Jarosław - Leżajsk - Nisko - Sandomierz. Natomiast park i pałac
są oddalone o 2 km od centrum wsi i o 5 km od Ja­rosławia. Diana nazwy
jest używana wyłącznie w liczbie mnogiej /pluraletantum/, a więc:
jedziemy do Pełkiń, przebywamy w Pełkiniach itd. Od rzeki San Pełkinie
są oddalone około 2 km.

Park leży na północnym skraja pasa lessowego. Północna granica parka
jest równocześnie granicą głębokich lessów oraz płaskiej, rozległej
równiny przeważnie piaszczystych zandrów, częściowo podmokłych, zwanych
Kotliną Sandomierską, silnie zalesionych, mieszczących w sobie Puszczę
Sandomierską. Bardzo żyzna i urodzajna gleba parku ma rzeźbę falistą i
urozmaiconą. Obszar parku wynosi około 12 ha.

Historia Pełkiń sięga średniowiecza. W roku 1393 Królowa Jadwiga po swym
ślubie z Władysławem Jegiełłą ofiarowała kasztelanowi krakowskiemu
Spytkowi z Melsztyna 3 miasta: Jarosław, Przeworsk i Kańczugę wraz ze
szmatem okolicznej ziemi, w nagrodę za zasługi przy przygotowywaniu i
dokonaniu pierwszej Unii Polski z Lit­wą w Krewię. Do tej dotacji
należały również Pełkinie, wymienione w akcie darowizny. Ziemie te w
przeważnej większości dziedziczyli do roku 1944 spadkobiercy
obdarowanego, po mieczu i kądzieli. Od r.1731, a więc od przeszło 200
lat Czartoryscy przejęli je jako wiano Zofii z Sieniawskich, która w tym
roku poślubiła Augusta Czartoryskiego, wojewodę ruskiego. Pięć pokoleń
tej rodziny dziedziczyło tę ziemię z ojca na syna. Przez prawie cały
ciąg dziejów nikt z właścicieli nie mieszkał w Pełkiniach. Były one
siedziba administracji klucza jarosławskiego. Dopiero w 1889 r. a więc
99 lat temu moi rodzice po swoim ślubie osiedli w Pełkiniach,
wykorzystując stary dwór na swą rezydencję, rozbudowując go w latach
1895 i 1912/13. Stary dwór pochodzi z 17 wieku, jak świadczy jego
inwentarz z r.1681, opisujący potężne grube mury i wspaniałe sklepione
sale, zachowane do dzisiaj. Obecnie w pałacu znajduje się dom starców
miasta Jarosławia. Znajduje tam po­mieszczenie około 110 emerytów w
podeszłym wieka pod opieką Służby Zdrowia.

Od roku 1889 datuje się założenie parku, dokonane w szczerym pola/ w
bezleśnej okolicy. Jedynie tuż koło starego dworu znajdowało się parę
drzew, z których pamiętam jeszcze wiąza i lipę. Zginęły one w latach
1930-tych tuż przed drugą wojną światową. Wiąz miał około 2 m średnicy,
lipa była jeszcze potężniejsza, zwaliła ją burza.

Park zaplanował w terenie o malowniczym ukształtowania mój ojciec Witold
wraz z ogrodnikiem Gajewskim, który był poznańczykiem wykształconym w
Niemczech. Uprzednio już zakładał on parki, głów­nie w Nadrenii, z dużą
znajomością i wyczuciem rzeźby terenu, wa­lorów drzew i krzewów oraz ich
przestrzennego rozmieszczenia. Po­został on w Pełkiniach przez przeszło
50 lat, aż do swojej śmierci. Rozplanowanie parku można w przybliżenia
tak scharakteryzować: ca 40% powierzchni obejmują zwarte skupienie drzew
i krzewów, około 60% otwarte przestrzenie, mające na celu zapewnienie
dalekich widoków i osiągnięcie złudzenia większej przestrzeni parku. Na
tych otwartych powierzchniach rozmieszczone pojedyncze drzewa lub ich
drobne kępy niezasłaniające widoków.

Pierwszy okres po założeniu parku charakteryzuje ogromna ekspan­sja
olchy szarej /Alnus incana/, która mnożąc się i rozrastając opanowywała
teren parku, z wyjątkiem miejsc otwartych, które ko­szono jako łąkę.
Zmuszało to do radykalnego jej redukowania, aby ratować inne gatunki od
zagłuszania. Tego okresu już nie pamiętam, ostatnie lata przed pierwszą
wojną światową, do których sięgam pamięcią, były już wolne od nadmiaru
olchy szarej, natomiast park został opanowywany przez następny gatunek -
świerka zwyczajnego. Obsiewał się on również dynamicznie jak uprzednio
olcha, powodując między innymi masowy urodzaj rydzów, które zbieraliśmy
jako ulubione przysmaki. Mniej więcej w okresie początku pierw­szej
wojny światowej zredukowano świerki na, tyle, że przestały już zagrażać
innym już rozrośniętym nasadzeniom.

Charakterystyczna cechą stosunków międzygatunkowych w parku jest to, że
w następnych latach już żaden gatunek drzewa nie rozwinął dynamicznej
ekspansji. Po około 25 latach od założenia parka na­stąpiła względna
równowaga i ustabilizowanie się stosunków międzygatunkowych. Co również
ciekawe, że nawet olcha szara i świerk straciły swą dynamikę. W
ostatnich 40 latach nie miałem możności śledzenia sukcesji drzewostanów
w parku pełkińskim, byłem tam po­bieżnie zaledwie dwa czy trzy razy,
mimo że byłem życzliwie przy­jęty przez ówczesnego dyrektora Domu
Starców p. inż. Jaworskiego, pod którego pieczą był również park i
ogrody pełkińskie. Ostatni raz byłem tam chyba przed blisko 20 laty.
Dlatego nie jestem w stanie podać opisu obecnego staną parku, pragnę,
więc zatrzymać się przede wszystkim nad tymi gatunkami, które nie
wytrzymały braku opieki i zaniedbania powojennego, a były w parku ważnym
elementem. Wzięcie parku pełkińskiego pod prawną ochronę nie speł­niło
swego zadania. Na przykład przewrócona przez wiatr lipa le­żała
nieruszona przez parę lat, czekając na pozwolenie usunięcia jej z parku.
Obsadzenie pałacu świerkami od strony południowej, prawie pod same jego
okna - pomimo wykazania pewnej inicjatywy - przedstawia obraz kompletnej
ignorancji oraz braku, wyczucia przes­trzeni, graniczy wprost z
barbarzyństwem! Nawiasem dodam, że to nasadzenie świerkami kiepsko
wygląda. Z gatunków drzew, których po wojnie już w parku nie było na
pierwszym miejscu stawiam przepyszny gatunek: Catalpa speciosa, którego
egzemplarze jeszcze podczas dru­giej wojny światowej wyglądały wprost
imponijąco, o rozłożystej koronie, wspaniałym ulistnieniu wraz z
niezrównanymi kiściami przepięknych kwiatów. Uważam ten gatunek katalp
za najozdobniejsze drzewo, jakie może rosnąc w naszym klimacie.
Wytrzymały one - o dziwo-surową zimę stulecia w 1928/29 bez
najmniejszego uszkodzenia, podczas gdy wówczas tyle innych drzew w parku
pełkińskim przepadło. Jedynie drewno - wbrew danym z literatury - było
bardzo mało od­porne na psucie się. Próchnica w pniu rozwijała się
bardzo szybko po jego uszkodzeniu i drzewo wymagało specjalnej opieki i
staranne­go formowania korony. Wszystkie przepadły - nie ma po nich
śladu. Catalpa bignonioides rosła jako pół krzew, pół drzewo o rzadkim
ulistnieniu i wiele mniej ozdobnych kwiatach. Ta przetrwała do dziś i
nie wyróżnia się niczym szczególnym. Możliwe zresztą, że Catalpa
speciosa wymaga szczególnie żyznego siedliska, aby tak wspaniale się
rozwijać jak w parku pełkińskim. Znane mi inne egzemplarze te­go
gatunku, sadzone na niżu, rozwijały się o wiele słabiej i może, dlatego
nie zyskały sobie w polskiej literaturze dendrologicznej należnego im
miejsca. Pinus strobus (wejmutka) rosła tu szybko, jedynie cierpiała od
rdzy, która opanowywała wszystkie dość licz­ne egzemplarze w parku
zresztą bez większej dla nich szkody. Z licznych koniferów z bogatej
kolekcji gatunków i odmian niewiele pozostało. Najdorodniej rozwijały
się egzemplarze Juniperus virginiana, piękne drzewa rosły nad stawem.
Aesculus parviflora, sze­roko rozrośnięty krzew, tak wyróżniany przez
Antoniego Wróblewskiego podczas jego częstych odwiedzin w Pełkiniach
również prze­padł.

Park pełkiński był z wielką starannością pielęgnowany od chwili jago
założenia oraz był otoczony stałą opieką przez mojego ojca z dużą
znajomością i wyczuciem. Szczególnie w czasie wakacji wraz z synami
formował poszczególne drzewa, starając się nadawać przy­rodzony pokrój
każdemu gatunkowi oraz regularną koronę, gwarantu­jącą długi żywot
prawidłowo uformowanemu drzewu. Szczególnie nie tolerowano rozwidlonych
strzał, co kończy się prędzej lub później ich rozdarciem, a więc
zeszpeceniem i początkiem ich końca. Uszkodzenia i początki próchnicy
pnia lub konarów leczono chirur­gicznie, ubytki plombowano, wciąż
ulepszając technikę tych zabie­gów. Dokonywali tego synowie mego ojca
osobiście, pod jego kierun­kiem. Ojciec wydał drukiem dwie prace jako
wynik tych doświadczeń:

1. O przycinaniu drzew wolno stojących w Roczniku Towarzystwa
Dendrologicznego, oraz

2. O chirurgicznym leczeniu drzew.

Prace przy pielęgnowaniu drzew trwały intensywnie przez całe
dwu­dziestolecie międzywojenne z wielką naszą pasją i zamiłowaniem,

Na koniec pragnę wspomnieć o bardziej interesujących drzewach, które
dotrwały do dziś, przetrzymując zaniedbania lub brak pielęg­nacji i
znosząc konkurencję swych sąsiadów: kępa limb - dziś li­czą one ponad
sto lat, otrzymali je jako sadzonki moi rodzice, był to prezent ślubny w
r. 1889. Rosną zdrowo, choć nie są wysokie, od lat obradzają obficie
szyszki. Grupa daglezji przedstawia się dziś wspaniale, warto na nie
zwrócić uwagę. W grupie dębów amerykańskich wyróżnia się rzadko
spotykany Quercus sessiliflora Loettei (reczny dopisek „obecnie Q.
petrea Mespilifolia”). Rosnące na środku polany lipy wielkolistne
rozrosły się w do­rodne drzewa. Jedna została wyłamana przez wiatr.
Wymienię ponadto leszczyny tureckie, sadzone już za mojej pamięci po
pierwszej wojnie światowej, maja chyba około 70 lat. Phellodendron
amurense rośnie natomiast bardzo słabo, jeszcze chyba wegetuje, nie
służy mu klimat lub środowisko, w którym rośnie. Między pałacem a
stajniami rosły jeszcze po wojnie orzechy, Juglans nigra i cinerea,
zdrowo wyglądały.

Park pełkiński posiadał w swym sąsiedztwie szkółki drzew, były one
stopniowo rozbudowywane, szczególnie po pierwszej wojnie światowej.
Głównym dostawcą nasion była firma Rafn i Syn w Kopenhadze, dys­ponująca
dużym ich doborem, z podawaniem proweniencji nasion, wyso­kości nad
poziom morza, miejsca ich zebrania, szerokości geograficznej, średnich
temperatur oraz ilości opadów rocznych. Solidna i rze­telna firma zdaje
się, że po ostatniej wojnie została zlikwidowana. Z krajowych dostawców
początkowo przodował Gołuchów, następnie również częściowo Kórnik oraz
Szkółki Podzameckie. Niektóre gatun­ki były sprowadzane w formie nasion
lub sadzonek z egzemplarzy szczególnie pięknych, typowanych przez mojego
ojca osobiście w tym celu wybranych z innych parków. Muszę jeszcze
wspomnieć o ci­sach pełkińskich. Zima1928/29 spowodowała wyginięcie
chyba wszyst­kich egzemplarzy. Po tej zimie posadzono ich ponownie
wiele, głów­nie jako podszyt pod starodrzewiem. Te, które wprowadzono
koło gro­ty nad pałacem, wydawały mi się po wojnie skazane na wymarcie,
opa­nowane i zagłuszone przez odroślowy gąszcz bzów kwiatowych (zwanych
dziś lilakami). W latach siedemdziesiątych okazało się, że cisy
przetrzymały zagłuszenie i zaczęły już prześcigać wysokością gąszcz
bzów. Dziś chyba je przerosły. Warto to sprawdzić.

Jednym z najwyższych, i najdorodniejszych gatunków drzew w parka były
Atbies sybirica, pochodzące z Gołuchowa i zwane przez nas jodłami
gołuchowskimi. Zginęły wszystkie /rosły w grupie/ podczas ostrej zimy
1928/29

Czterdzieści lat od założenia parka upłynęły bez żadnej ostrej zi­my.
Bywały na ogół śnieżne, nie powodowały żadnych istotnych szkód w parku,
np. Thujopsis dolabrata zdążyła wyrosnąć w dorodne drzewo. Dopiero zima
1928/29 zmusiła nas do ostrożniejszego doboru materiału sadzeniowego,
tym bardziej, że ostre zimy powtarzały się potem wielokrotnie i
zniechęcały do wprowadzania gatunków wrażliwych na mrozy. Dziś park
pełkiński jest o wiele uboższy w gatunki, nieporów­nanie uboższy niż za
dawnych lat, przedstawia jednak obiekt godny zwiedzania.